Không thể duy trì cách làm cũ
Một thực tế không thể phủ nhận là báo in đang đối mặt với sự cạnh tranh dữ dội từ báo điện tử và mạng xã hội. Tin tức trực tuyến đến tay người đọc chỉ trong tích tắc, trong khi báo in phải qua nhiều khâu sản xuất, in ấn và vận chuyển, dẫn đến độ trễ không thể tránh khỏi. Với những vùng địa lý xa xôi, sự chậm trễ còn kéo dài hơn, khiến báo in bị giảm sức hấp dẫn.
Nhìn nhận về vai trò của báo in hiện nay, ông Lê Quốc Minh, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, Tổng Biên tập báo Nhân Dân nhận định: “Việc báo in dần thu hẹp là không tránh khỏi. Sẽ có nhiều tờ báo phải co lại, thậm chí biến mất. Nhưng điều đó không có nghĩa là báo in không còn đất sống. Những tờ báo biết sáng tạo, tận dụng công nghệ để đổi mới sẽ vẫn tồn tại, ít nhất là trong khoảng thời gian nhất định”.
Thực tế đã chứng minh điều này, dù lượng phát hành đã sụt giảm đáng kể, báo giấy vẫn hiện diện mỗi sáng tại nhiều sạp báo, cơ quan và gia đình, tuy không đại trà như trước nhưng vẫn giữ được lượng độc giả trung thành nhất định.
Điều đáng nói, dù tin tức điện tử “lên ngôi” nhờ tốc độ và tiện ích nhưng về mặt tài chính, một số cơ quan báo chí vẫn phụ thuộc phần lớn vào nguồn thu từ báo in. Ông Lê Quốc Minh cho biết: “Trước đây, báo in chiếm tới 85 - 90% doanh thu của các cơ quan báo chí lớn. Giờ con số đó giảm còn khoảng 40 - 50%. Tuy nhiên, báo điện tử mới chỉ bù đắp được từ 10 - 20% doanh thu, số báo đạt trên mức này là rất ít. Do đó, báo in vẫn là một trụ cột về tài chính”.
Theo ông Minh, báo in vẫn có lợi thế riêng, đó là sự tin cậy, khả năng lắng đọng thông tin, cùng với tiềm năng sáng tạo trong trình bày và quảng cáo. Nhưng vấn đề là rất nhiều tờ báo vẫn duy trì tư duy làm báo như hai thập kỷ trước như: Trình bày cứng nhắc, layout (thiết kế trang báo) đơn điệu, thiếu đầu tư về nội dung và hình thức.
“Báo in hiện khá tẻ nhạt. Thiết kế từ trang nhất đến các trang trong vẫn như cách đây 20 năm. Chúng ta chưa thay đổi tư duy làm báo in theo hướng hiện đại và hấp dẫn hơn. Trong khi đó, các nước như: Indonesia, Singapore, Philippines… đã đổi mới rất mạnh, từ nội dung, hình thức đến cách làm quảng cáo”, ông Minh chia sẻ.
Ông cho biết, thực tế, quảng cáo trên báo in vẫn là thế mạnh nếu được khai thác đúng cách. Trên thế giới, nhiều dạng quảng cáo sáng tạo cho phép người đọc “ngửi” được mùi, “nghe” được âm thanh khi lật trang báo. Chẳng hạn, “một tờ quảng cáo ô tô trên báo in có thể phát ra tiếng động cơ khi người đọc mở ra, điều mà báo điện tử không thể làm được. Đó là thứ cảm xúc mà chỉ báo in mới tạo nên. Ở Việt Nam, tiềm năng này vẫn chưa được khai thác mạnh mẽ, nếu đầu tư đúng cách vào hình thức quảng cáo sáng tạo, báo in hoàn toàn có thể thu hút sự quan tâm của các thương hiệu lớn”, ông Minh nhấn mạnh.
Mở rộng kết nối đa nền tảng và xây dựng hệ sinh thái
Một hướng đi đáng chú ý mà báo Nhân Dân đã thực hiện trong thời gian qua là tích hợp công nghệ mới vào các ấn phẩm in. Từ dịp kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ đến 135 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, báo Nhân Dân đã tung ra hàng loạt ấn phẩm đặc biệt có tích hợp công nghệ như mã QR, AR (thực tế tăng cường) hoặc các yếu tố tương tác để người đọc có thể kết nối đa nền tảng. “Sản phẩm báo in giờ đây không thể chỉ là tin tức. Nó phải là một sản phẩm truyền thông cao cấp, kể những câu chuyện sâu sắc, cảm xúc và khác biệt với những gì có thể tìm thấy dễ dàng trên mạng. Khi đã bỏ tiền mua báo, độc giả muốn nhận được giá trị xứng đáng”, ông Lê Quốc Minh chia sẻ.
Theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, ngoài công nghệ, nội dung sâu, dễ hiểu, giàu cảm xúc, mang tính giáo dục và kể chuyện, nhất là các câu chuyện lịch sử, dân tộc, đang được nhiều độc giả yêu thích, kể cả giới trẻ. Bối cảnh hiện nay, tinh thần yêu nước, sự quan tâm đến lịch sử của giới trẻ đang trở lại mạnh mẽ. Những dấu mốc của đất nước nếu được kể chuyện hấp dẫn, dung dị, dễ tiếp nhận có thể thu hút từ các cháu thiếu nhi đến người lớn tuổi.
Ông Lê Quốc Minh, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, Tổng Biên tập báo Nhân Dân.
“Việc này đòi hỏi chiến lược nội dung lâu dài và không ngừng đổi mới. Không thể dùng mãi một công nghệ hay một cách làm. Độc giả, đặc biệt là thế hệ Gen Z, luôn mong đợi điều mới. Hôm nay họ ấn tượng vì có công nghệ A thì ngày mai phải là công nghệ B, hoặc cách thể hiện phải khác đi”, ông Minh phân tích. Đồng thời ông cho biết, từ những sản phẩm đặc biệt ấy, báo Nhân Dân đã nhận được sự quan tâm gia tăng từ độc giả trẻ, những người trước kia vốn không để ý đến tờ báo chính thống.
Một hướng đi nữa để báo in sống khỏe trong kỷ nguyên số là mở rộng kết nối đa nền tảng và xây dựng hệ sinh thái nội dung. Một ấn phẩm báo in ngày nay không thể chỉ đơn độc nằm trên kệ. Nó cần được kết nối với các sản phẩm số, có thể thông qua mã QR dẫn tới video, podcast, hình ảnh 360 độ, thậm chí là các nền tảng mạng xã hội.
“Báo in và báo điện tử có tư duy khác nhau nhưng có thể bổ trợ nhau trong một chiến lược chung. Chúng tôi đang cố gắng xây dựng hệ sinh thái truyền thông đa dạng, trong đó mỗi sản phẩm đều có chức năng riêng nhưng hỗ trợ lẫn nhau để giữ chân độc giả”, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh.
Ông cũng chia sẻ, cần có sự tách biệt nhất định giữa tư duy làm báo điện tử và báo in. Báo điện tử hướng đến tốc độ, đa phương tiện, công nghệ cao; còn báo in cần sự lắng đọng, sâu sắc, sáng tạo trong cách kể chuyện. Nhưng nếu biết tận dụng công nghệ một cách khéo léo, hai hình thức này sẽ bổ sung cho nhau chứ không cạnh tranh, loại trừ.
Đổi mới để tồn tại
Báo giấy sẽ không biến mất ngay trong nay mai nhưng nếu tiếp tục đi theo lối mòn cũ, thiếu đổi mới về nội dung, hình thức và tư duy làm báo thì nguy cơ bị đào thải là khó tránh khỏi. Sự tồn tại của báo in trong kỷ nguyên số không phụ thuộc vào tốc độ mà nằm ở chất lượng, chiều sâu và khả năng tạo ra giá trị khác biệt.
Chuyển mình để thích nghi không đồng nghĩa với việc đánh mất bản sắc. Báo in vẫn có thể là nơi lưu giữ sự nghiêm túc, chín chắn trong xử lý thông tin, điều mà các nền tảng số nhiều khi không làm được. Nhưng để sống khỏe, báo in cần làm mới mình mỗi ngày, từ cách kể chuyện, cách trình bày, tới cách kết nối với bạn đọc.
Trong bối cảnh lòng tin của công chúng với truyền thông đang là vấn đề toàn cầu, báo in với sự chuẩn chỉ, kiểm chứng kỹ lưỡng vẫn có thể trở thành “người gác cổng thông tin” đáng tin cậy. Khi được đầu tư đúng mức và có chiến lược bài bản, báo in không chỉ là nơi lưu giữ tri thức mà còn là một sản phẩm truyền thông đẳng cấp, đủ sức chinh phục cả những độc giả khó tính nhất.
Như Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh đã khẳng định: “Nếu một sản phẩm báo in có thể khiến người đọc cầm lên và thấy xúc động, tò mò và muốn chia sẻ thì đó là một sản phẩm thành công. Muốn như vậy, chúng ta phải không ngừng thay đổi”.
Hòa Cù