Hơn 500 năm gìn giữ “hồn” văn hóa Việt
Theo các tư liệu lịch sử, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ hình thành cách đây khoảng 500 năm tại khu phố Đông Khê (phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh). Tranh dân gian Đông Hồ phản ánh sinh động đời sống lao động, phong tục tập quán và khát vọng nhân văn của người Việt Nam. Tuy nhiên, trước sự thay đổi mạnh mẽ của đời sống xã hội và thị hiếu thẩm mỹ, nghề làm tranh đang đối diện nguy cơ mai một khi chỉ còn một số ít gia đình duy trì thực hành, lực lượng kế cận ngày càng thưa vắng.
Theo Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế, điều làm nên nét độc đáo của dòng tranh Đông Hồ là dòng tranh mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống, với những hình ảnh tươi vui, hồn nhiên và chứa đựng ước mơ về cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Chính chiều sâu văn hóa và thông điệp nhân văn ấy đã tạo nên sức sống bền bỉ của dòng tranh qua nhiều thế hệ. Về đề tài, tranh Đông Hồ gồm tranh thờ, tranh chúc tụng, tranh lịch sử, tranh sinh hoạt, tranh phong cảnh… gắn liền với phong tục treo tranh ngày Tết Nguyên đán, Tết Trung thu, thờ cúng tổ tiên và tín ngưỡng dân gian của người Việt. Toàn bộ công đoạn từ sáng tác mẫu, khắc ván, chế màu đến in tranh đều được thực hiện thủ công. Mẫu tranh được vẽ bằng bút lông, mực nho trên giấy bản, sau đó khắc trên ván gỗ thị.
Đến nay, các nghệ nhân vẫn gìn giữ nghiêm ngặt bảng màu truyền thống của dòng tranh cổ. Màu sắc được chế biến hoàn toàn từ nguyên liệu tự nhiên: Màu xanh từ lá chàm, màu đỏ từ sỏi son, màu vàng từ hoa hòe và quả dành dành, màu trắng từ bột sò điệp, màu đen từ tro lá tre và rơm nếp. Tranh được in úp ván trên giấy dó phủ hồ điệp, với trình tự in màu đỏ, xanh, vàng, trắng; ván nét màu đen được in sau cùng để hoàn thiện tác phẩm.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ nhận định, giá trị của tranh Đông Hồ không nằm ở một yếu tố đơn lẻ mà ở sự kết hợp hài hòa giữa nội dung, hình thức tạo hình, kỹ thuật in khắc và những câu chuyện xã hội ẩn chứa trong từng bức tranh. Chính hệ thống tri thức dân gian được gửi gắm qua bố cục, hình tượng và ngôn ngữ tạo hình đã giúp tranh Đông Hồ vượt lên giá trị trang trí, trở thành di sản văn hóa giàu sức sống của người Việt.
Giữ nghề bằng tình yêu và trách nhiệm
Gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm là một trong số ít hộ còn bền bỉ gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ. Trải qua không ít thăng trầm, có thời điểm tranh Đông Hồ đứng trước nguy cơ mai một song tình yêu nghề và trách nhiệm với di sản đã giúp ông Tâm kiên trì giữ nghề suốt hơn 3 thập kỷ.
Theo nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm, những năm đầu theo nghề là quãng thời gian khó khăn nhất, từ việc tìm kiếm, phục hồi nguồn nguyên liệu, học hỏi lại kỹ thuật truyền thống đến tìm đầu ra cho sản phẩm. Dù vất vả từ khâu sản xuất đến tiêu thụ song đó cũng là những ký ức không thể quên, hun đúc thêm niềm tin và sự gắn bó với nghề.
Không chỉ lặng lẽ giữ nghề, ông Tâm còn truyền dạy từng công đoạn cho con trai là anh Nguyễn Đăng Hiếu - từ khắc khuôn gỗ, pha màu tự nhiên đến cách in tranh sao cho giữ trọn vẹn từng đường nét truyền thống. Lớn lên cùng mùi gỗ khắc, giấy điệp và những câu chuyện về làng nghề, anh Hiếu hôm nay không chỉ tiếp nối công việc gia đình mà còn mang trong mình khát vọng đưa tranh Đông Hồ đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Theo anh Nguyễn Đăng Hiếu, dù có những cách tiếp cận mới mẻ, hiện đại hơn trong tư duy nghệ thuật song điều cốt lõi vẫn là giữ được "hồn" của tranh Đông Hồ - từ màu sắc tự nhiên, kỹ thuật khắc gỗ đến chất liệu giấy truyền thống. Qua đó, giới trẻ hiểu rằng Việt Nam có một dòng tranh dân gian giàu bản sắc, phản ánh sinh động đời sống và tư duy của cha ông.
Là nghệ nhân duy nhất của nghề làm tranh dân gian Đông Hồ tham dự kỳ họp của UNESCO diễn ra tại New Delhi (Ấn Độ), chứng kiến giờ khắc nghề truyền thống của cha ông được vinh danh, Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa cho biết, thời khắc làng nghề được đọc tên, không chỉ bản thân nghệ nhân mà tất cả thành viên trong đoàn đều vỡ òa cảm xúc, vui mừng xen lẫn tự hào. “Càng tự hào bao nhiêu, tôi càng ý thức trách nhiệm của bản thân, cộng đồng bấy nhiêu. Với những người giữ nghề chúng tôi, việc cần làm là bảo tồn giá trị truyền thống, nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng cường tuyên truyền, quảng bá cho con cháu trong gia đình, người dân ở khu phố, bạn bè, du khách trong nước và quốc tế”, nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa bày tỏ.
XUÂN MAI