Đây không chỉ là một văn kiện pháp lý mà là nền tảng chiến lược quan trọng nhằm tái định vị vai trò của khu vực kinh tế nhà nước trong mô hình tăng trưởng mới. Trong đó, các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) được kỳ vọng không chỉ giữ vững vị thế ở những lĩnh vực then chốt mà còn trở thành lực lượng dẫn dắt chuỗi giá trị, tạo sức lan tỏa mạnh mẽ tới khu vực kinh tế tư nhân và toàn bộ nền kinh tế.
Xây dựng lộ trình vươn tầm
Nghị quyết 79 đặt ra lộ trình phát triển DNNN theo hướng nâng tầm khu vực và toàn cầu. Cụ thể, đến năm 2030 phấn đấu có 50 DNNN thuộc nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và 1 - 3 DNNN lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Tới năm 2045, con số này lần lượt là 60 và 5 doanh nghiệp.
Theo TS Nguyễn Minh Thảo (Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính), Nghị quyết 79 sẽ là nền tảng quan trọng giúp khu vực DNNN, nhất là các tập đoàn, tổng công ty quy mô lớn đang hoạt động hiệu quả, bứt phá và thực sự trở thành “đầu tàu” dẫn dắt phát triển. Nghị quyết thể hiện định hướng rõ ràng trong việc tập trung nguồn lực để hình thành và phát triển những DNNN có vai trò dẫn dắt, định hướng thị trường và lan tỏa động lực tăng trưởng sang các khu vực kinh tế khác.
Điều này cũng khẳng định chủ trương nhất quán thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế, trong khi Nhà nước tái cơ cấu và phát triển DNNN theo hướng trọng tâm, trọng điểm.
Nguồn lực nhà nước sẽ được tập trung cho các DNNN hoạt động trong những ngành, lĩnh vực then chốt và các ngành công nghiệp chiến lược, nhằm tạo lực kéo, kích hoạt và lan tỏa sự phát triển của toàn nền kinh tế. Đây là hướng đi phù hợp để tạo thế cân bằng trong cấu trúc phát triển doanh nghiệp, trong đó các doanh nghiệp tư nhân lớn và các DNNN lớn cùng đóng vai trò dẫn dắt, bổ trợ lẫn nhau, thay vì cạnh tranh trực diện.
Đáng chú ý, Nghị quyết nêu rõ Nhà nước sẽ bảo đảm vốn để DNNN thực hiện các dự án, nhiệm vụ chính trị được giao; còn hoạt động sản xuất, kinh doanh sẽ được hạch toán riêng. Việc tách bạch này giúp đánh giá đúng hiệu quả đầu tư kinh doanh, minh bạch hóa trách nhiệm và kết quả.
Cùng với đó là loạt giải pháp nâng cao hiệu quả DNNN: Áp dụng quản trị theo chuẩn OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế), tái cấu trúc toàn diện khu vực DNNN, tập trung vốn cho lĩnh vực then chốt, tiếp tục cổ phần hóa, thoái vốn ở các lĩnh vực kém hiệu quả.
TS Bùi Quý Thuấn, Trưởng ban Nghiên cứu, Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam (VIPFA) nhận định, hiện Việt Nam chưa có DNNN nào lọt Fortune Global 500 (bảng xếp hạng thường niên do tạp chí Fortune công bố, liệt kê 500 tập đoàn lớn nhất thế giới); các DNNN cần tăng trưởng doanh thu gấp 2 - 3 lần trong 5 - 10 năm tới. Mục tiêu này sẽ khả thi khi Nghị quyết 79 ra đời, thiết lập khuôn khổ mới để kinh tế nhà nước vừa giữ vai trò ổn định, vừa dẫn dắt tăng trưởng, đồng thời thu hút các thành phần kinh tế khác cùng tham gia phát triển. “Nghị quyết nhấn mạnh tối ưu hóa nguồn lực, khơi thông điểm nghẽn, xây dựng những ‘sếu đầu đàn’, thúc đẩy nền kinh tế tự chủ và cải cách thể chế theo chuẩn mực quốc tế”, ông Thuấn nhấn mạnh.
Nghị quyết 79 đặt ra lộ trình phát triển doanh nghiệp theo hướng nâng tầm khu vực và toàn cầu.
Tạo bước chuyển thực chất
Thực tế, DNNN vẫn chịu sự can thiệp của nhiều bộ, ngành; các quyết định đầu tư lớn phải qua nhiều tầng nấc phê duyệt, làm chậm nhịp kinh doanh và đánh mất thời điểm. Cơ chế giám sát còn nặng “tiền kiểm”, nhẹ “hậu kiểm”; tập trung vào quy trình hơn là hiệu quả cuối cùng. Điều này tạo tâm lý sợ sai, né rủi ro; chỉ cần dự án không thành công vì biến động thị trường, lãnh đạo DNNN dễ bị quy trách nhiệm. Hệ thống đánh giá cũng thiếu các chỉ số phản ánh hiệu quả thực chất như giá trị gia tăng hay ROE.
Về nhân lực, điểm nghẽn không nằm ở năng lực mà ở môi trường làm việc. Cơ chế tiền lương, đãi ngộ của DNNN kém cạnh tranh so với khu vực tư nhân và các tập đoàn đa quốc gia, trong khi ranh giới giữa rủi ro kinh doanh và vi phạm pháp luật chưa đủ rõ ràng. Nhiều nhân sự giỏi vì thế lựa chọn khu vực tư nhân.
Một điểm mới đáng chú ý của Nghị quyết 79 là cho phép DNNN chủ động hơn trong lựa chọn và sử dụng đội ngũ nhân sự cấp cao. Theo TS Nguyễn Minh Thảo, cơ chế này tạo sự công bằng giữa DNNN và doanh nghiệp tư nhân. Tuy nhiên, việc thuê giám đốc, tổng giám đốc và trao quyền điều hành cần đi kèm cam kết rõ ràng về hiệu quả, với cơ chế giám sát phù hợp. Mô hình nên thí điểm tại một số doanh nghiệp với lương thưởng đặc thù, gắn chặt kết quả hoạt động, bảo đảm vừa trao quyền thực chất, vừa nâng cao trách nhiệm giải trình.
Ở tầm sâu hơn, Nghị quyết 79 thể hiện sự thay đổi căn bản về tư duy: Từ “quản lý hành chính” sang “kiến tạo phát triển”. Cơ chế tài chính mới cho phép sử dụng toàn bộ nguồn thu từ cổ phần hóa, thoái vốn để bổ sung vốn điều lệ cho chính doanh nghiệp; cơ chế giám sát chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, tập trung vào hiệu quả cuối cùng.
Các “sếu đầu đàn” như Viettel, Petrolimex, EVN hiện mới ở nhóm 500 - 1.000 doanh nghiệp toàn cầu theo một số tiêu chí, còn cách khá xa ngưỡng Top 500 (doanh thu khoảng 30 - 35 tỷ USD). Theo PGS, TS Nguyễn Vũ Quỳnh (Đại học Lạc Hồng), với cơ chế mới, những doanh nghiệp này được kỳ vọng bứt phá mạnh mẽ, thực hiện tốt vai trò dẫn dắt và kiến tạo động lực cho nền kinh tế.
Chuyên gia này nhấn mạnh, đột phá lớn nhất của Nghị quyết 79 là chuyển dịch tư duy mang tính cấu trúc từ “nhà nước làm thay” sang “nhà nước kiến tạo”. Thay vì can thiệp trực tiếp bằng mệnh lệnh hành chính, Nhà nước tập trung thiết kế thể chế, xây dựng “luật chơi” minh bạch, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Việc tách bạch chức năng sở hữu, điều tiết và quản lý giúp DNNN có quyền tự chủ thực chất trong đầu tư, nhân sự và phân bổ vốn.
Đồng quan điểm, PGS, TS Nguyễn Thường Lạng (Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng Nghị quyết 79 là văn kiện được mong chờ từ lâu, mang tính đột phá rất cao. Nghị quyết thể hiện bước chuyển từ mô hình thiên về ổn định sang năng động, tiên phong; từ tư duy “giữ vai trò” sang “dẫn dắt và vươn lên”. Trong bối cảnh kinh tế tư nhân lớn mạnh và khu vực FDI tiên phong về công nghệ, nếu kinh tế nhà nước không vươn lên sẽ đối mặt nguy cơ tụt hậu tương đối. Vì vậy, Nghị quyết 79 được kỳ vọng tạo đòn bẩy để khu vực này thực sự tiên phong, nâng cao năng lực nội sinh và vị thế quốc gia.
Khi những “sếu đầu đàn” thực sự cất cánh, kinh tế nhà nước sẽ không chỉ là trụ cột ổn định mà trở thành động lực dẫn dắt tăng trưởng, lan tỏa sức mạnh cho toàn bộ nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
Hà Anh