1. Sự ra đời của Quốc hội và cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của đất nước gắn liền với những bước ngoặt lịch sử vĩ đại của dân tộc ta. Sau khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời, chính quyền mới mong manh như “ngàn cân treo sợi tóc”, cùng với việc bảo vệ nền độc lập, tự do cho dân tộc, một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu là củng cố và tăng cường chính quyền. Ngày 3/9/1945, trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu vấn đề cấp bách nhất cần giải quyết là phải tổ chức Tổng tuyển cử để bầu ra Quốc hội chính thức và cử ra Chính phủ của dân, đồng thời thành lập Ủy ban dự thảo Hiến pháp. Sắc lệnh số 14/SL về việc tổ chức Tổng tuyển cử để bầu Quốc dân đại hội (Quốc hội) ký ngày 8/9/1945 nêu rõ: “Xét trong tình thế hiện giờ, sự triệu tập quốc dân đại hội không những có thể thực hiện được mà lại rất cần thiết để cho toàn dân tham gia vào công cuộc củng cố nền độc lập và chống ngoại xâm”. Đây là văn bản quy phạm pháp luật được ban hành đầu tiên chuẩn bị cho Tổng tuyển cử bầu cơ quan quyền lực cao nhất, nhằm bảo vệ vững chắc thành quả của Cách mạng Tháng Tám, từng bước hoàn chỉnh việc xây dựng và củng cố chính quyền, bảo đảm mọi quyền lợi của nhân dân, nâng cao niềm tin của nhân dân đối với chế độ mới.
Trong hoàn cảnh nạn đói hoành hoành, thù trong giặc ngoài muốn phá tan thành quả cách mạng, việc chuẩn bị tiến tới Tổng tuyển cử thực chất là cuộc đấu tranh chính trị, đấu tranh giai cấp và dân tộc vô cùng cam go, phức tạp. Chỉ có Tổng tuyển cử dân chúng mới có dịp thể hiện ý muốn của họ; chỉ có Chính phủ được lập ra bởi Tổng tuyển cử mới là đại diện chân chính và trung thành của toàn thể quốc dân. Chỉ có Tổng tuyển cử mới có thể mang đến cho nước Việt Nam một Hiến pháp mới ấn định rõ ràng quyền lợi của quốc dân và của Chính phủ, phá tan được những nghi ngờ đối với chính quyền nhân dân. Hồ Chí Minh khẳng định: “Tổng tuyển cử là một dịp cho toàn thể quốc dân tự do lựa chọn những người có tài, có đức, để gánh vác công việc nước nhà”… “Tổng tuyển cử tức là tự do, bình đẳng; tức là dân chủ, đoàn kết”.
Trước ngày đi bầu cử, Bác Hồ động viên nhân dân trực tiếp đi bầu cử. Người khẳng định: “Ngày mai là một ngày vui sướng của đồng bào ta, vì ngày mai là ngày Tổng tuyển cử, vì ngày mai là một ngày đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình… Ngày mai, dân ta sẽ tỏ cho các chiến sĩ ở miền Nam rằng: Về mặt trận quân sự thì các chiến sĩ dùng súng đạn mà chống quân thù. Về mặt chính trị thì nhân dân dùng lá phiếu mà chống với quân địch. Một lá phiếu cũng có sức lực như một viên đạn". Vì thế mà "ngày mai, tất cả các bạn cử tri, đều phải nhớ đi bầu cử. Ngày mai, mỗi người đều nên vui vẻ hưởng quyền lợi của một người dân độc lập, tự do". “Ngày mai là một ngày đưa quốc dân ta lên con đường mới mẻ"... Với lời lẽ giản dị, xúc động, lời kêu gọi toàn dân đi bầu cử của Hồ Chí Minh đã thấm vào trái tim của từng người Việt Nam, khích lệ, động viên toàn thể quốc dân đồng bào vui vẻ, hứng khởi đi thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân của một dân tộc tự do, độc lập.
Bất chấp bom đạn của thực dân Pháp và sự phá hoại của các lực lượng phản động. Với lòng yêu nước nồng nàn, ý chí sắt đá nhằm bảo vệ nền độc lập dân tộc, cuộc Tổng tuyển cử đã thành công rực rỡ.
Thông qua bầu cử, Bác Hồ nói: “Đó là một cách hợp lý để nhân dân lao động thực hành quyền thống trị của mình”. Với quan điểm đó, dấu ấn Chủ tịch Hồ Chí Minh in đậm trong Hiến pháp đầu tiên năm 1946 đã tuân thủ 3 nguyên tắc cơ bản của một nhà nước dân chủ. Đó là: 1. Đoàn kết toàn dân, không phân biệt giống nòi, trai gái, giai cấp tôn giáo; 2. Bảo đảm các quyền tự do dân chủ cho nhân dân; 3. Thực hiện một chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân.
Từ những nguyên tắc trên, Hiến pháp năm 1946 đã bảo đảm về mặt pháp lý tất cả các quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân và Hiến pháp là cơ sở để tiến hành công việc của đất nước. Với bản Hiến pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định bản chất dân chủ của chế độ ta, nhà nước ta. Trong một chế độ dân chủ, nhà nước dân chủ, người dân được đặt ở vị trí cao nhất - dân là chủ, còn các cơ quan nhà nước và cán bộ nhà nước là đầy tớ, là “công bộc” của nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng phải sử dụng “sức mạnh thần linh pháp quyền” của Hiến pháp và pháp luật để giới hạn quyền lực nhà nước. Đây là nhân tố tiên quyết để hình thành cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Nói cách khác, kiểm soát quyền lực nhà nước, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh là sử dụng Hiến pháp để giới hạn quyền lực nhà nước, buộc nhà nước phải tổ chức và hoạt động trong giới hạn của Hiến pháp.
2. Chúng ta triển khai quốc dân Đại hội bầu cử ĐBQH khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 diễn ra vào thời điểm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng: Cả nước ta ra sức thi đua lập thành tích chào mừng thành công của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng - Mở hướng tương lai đưa đất nước vào kỷ nguyên vươn mình thực hiện bằng được khát vọng thịnh vượng, hùng cường hạnh phúc.
Cuộc bầu cử Đại biểu Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 có những điểm mới so với những kỳ bầu cử trước.
Thứ nhất, đây là lần đầu tiên chúng ta tổ chức bầu cử trong điều kiện triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp sau sắp xếp đơn vị hành chính. Phạm vi quản lý của mỗi đơn vị hành chính rộng hơn, quy mô dân số lớn hơn, yêu cầu về năng lực điều hành cũng cao hơn. Điều đó tác động trực tiếp đến việc xác định cơ cấu, phân bổ số lượng đại biểu và tổ chức các hội nghị hiệp thương. Đây là thay đổi quan trọng, đòi hỏi sự chuẩn bị rất kỹ lưỡng.
Thứ hai, chuyển đổi số đã trở thành phương thức điều hành xuyên suốt. Việc kết nối, đối chiếu danh sách cử tri với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng các nền tảng như VNeID giúp nâng cao độ chính xác, hạn chế trùng lặp hoặc sai sót thông tin. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều cốt lõi vẫn là trách nhiệm của con người trong việc rà soát, kiểm tra và chịu trách nhiệm về từng khâu, từng nhiệm vụ.
Thứ ba, quy trình bầu cử được rút ngắn về thời gian so với các nhiệm kỳ trước. Việc rút ngắn này không làm giảm yêu cầu chặt chẽ của từng bước mà buộc các cơ quan liên quan phải phối hợp nhịp nhàng hơn, xử lý công việc khoa học hơn, tránh chồng chéo. Do đó, yêu cầu kỷ luật và tinh thần trách nhiệm được đặt ra cao hơn.
Thứ tư, tăng số lượng đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách, dự kiến 145 đại biểu ở Trung ương và 55 đại biểu tại địa phương. Đây không phải là thay đổi mang tính hình thức mà gắn với yêu cầu hoàn thiện Nhà nước pháp quyền và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Thời gian qua, công tác chuẩn bị cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 đã được triển khai đồng bộ, chặt chẽ, bài bản, đúng tiến độ và đúng quy định pháp luật. Danh sách 864 người ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI đã được công bố sớm hơn thời hạn quy định, bảo đảm cơ cấu, thành phần và số dư theo quy định. Quy trình hiệp thương, giới thiệu, thẩm tra hồ sơ được thực hiện nghiêm túc, công khai, minh bạch, qua nhiều vòng xem xét, lấy ý kiến cử tri nơi cư trú và nơi công tác. Đây là bước then chốt để bảo đảm chất lượng đại biểu ngay từ đầu vào. Tổ chức hội nghị cử tri để các ứng cử viên trình bày chương trình hành động nếu được bầu vào Quốc hội, HĐND.
Tại địa phương, các Ủy ban bầu cử cấp tỉnh, cấp xã được thành lập đúng thời hạn luật định. Danh sách hơn 73 triệu cử tri đã được niêm yết công khai tại 72.195 khu vực bỏ phiếu trong cả nước. Công tác rà soát danh sách được thực hiện nhiều vòng, có đối chiếu với cơ sở dữ liệu dân cư để hạn chế tối đa sai sót. Ở từng điểm bỏ phiếu, việc chuẩn bị hòm phiếu, phòng bỏ phiếu, phương án bảo đảm an ninh, phòng cháy, chữa cháy, phương án dự phòng khi có tình huống phát sinh… đều đã được xây dựng cụ thể. Có thể nói, sự chuẩn bị không chỉ dừng ở chỉ đạo chung mà đã đi vào từng khu dân cư, từng tổ dân phố, từng thôn, bản.
Công tác tuyên truyền đã triển khai sâu rộng bằng nhiều hình thức để cuộc bầu cử thật sự là ngày hội của toàn dân.
3. Năm tháng trôi qua, mặc dù Bác Hồ đã đi vào cõi vĩnh hằng nhưng những gì Bác đặt nền móng cho nền dân chủ và Quốc hội Việt Nam hơn hai thập niên đầu (1946 - 1969) vẫn nguyên vẹn tính thời sự và trường tồn cùng lịch sử lập hiến Việt Nam. Với vị thế là cơ quan quyền lực cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đại diện cho hơn 100 triệu nhân dân Việt Nam, Quốc hội khóa XVI sẽ có những quyết sách lịch sử, hoạch định những bước tiến mới, thể hiện tốt hơn vai trò, chức năng lập Hiến, lập pháp; quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước, đưa Việt Nam phát triển và hội nhập quốc tế trong kỷ nguyên vươn mình, xây dựng đất nước thịnh vượng, hùng cường, hạnh phúc. Đó là đòi hỏi và khát vọng chính đáng của một dân tộc anh hùng.
Trần Công Huyền