Xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran kéo dài sang ngày thứ 11 (tính đến ngày 10/3) đã đẩy giá dầu thô Brent có lúc vượt ngưỡng 100 USD/thùng và khí đốt tại châu Âu tăng gấp đôi chỉ trong vài ngày.
Khu vực châu Á, nơi phụ thuộc lớn vào nguồn cung năng lượng từ vùng Vịnh qua eo biển Hormuz, đang đối mặt các khó khăn nghiêm trọng. Iraq giảm sản lượng 1,5 triệu thùng dầu/ngày do thiếu khu vực lưu trữ, Qatar dừng xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), trong khi Kuwait và UAE có nguy cơ theo sau.
Theo báo Bloomberg, châu Á nhập khẩu tới 89% lượng dầu thô và 83% LNG qua eo biển Hormuz, khiến các nền kinh tế như Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và Thái Lan phải nhanh chóng triển khai các biện pháp ứng phó. Giới chuyên gia cảnh báo, nếu xung đột kéo dài, khu vực có thể gặp khó khăn về năng lượng tương tự châu Âu năm 2022 sau xung đột Nga - Ukraine, với lạm phát gia tăng và tăng trưởng chậm lại. Tuy nhiên, các quốc gia châu Á đang thể hiện sự linh hoạt, kết hợp giữa giải pháp ngắn hạn để ổn định nguồn cung và chiến lược dài hạn hướng tới năng lượng bền vững.
Các biện pháp khẩn cấp đảm bảo an ninh năng lượng
Trước áp lực nguồn cung thắt chặt và giá cả tăng vọt, các nước châu Á đã ưu tiên các biện pháp khẩn cấp nhằm bảo vệ nhu cầu nội địa. Một trong những động thái phổ biến là “hạn chế xuất khẩu nhiên liệu” để ưu tiên nguồn cung trong nước. Theo Reuters, Trung Quốc, nhà cung cấp sản phẩm dầu mỏ lớn thứ ba châu Á, đã yêu cầu các nhà máy lọc dầu ngừng ký hợp đồng xuất khẩu mới và đàm phán hủy các lô hàng đã cam kết từ ngày 5/3, ngoại trừ nhiên liệu máy bay quốc tế và nguồn cung cho Hong Kong, Macau. Động thái này được dự báo sẽ làm nguồn cung khu vực thêm eo hẹp, nhưng giúp Bắc Kinh duy trì ổn định nội địa, nơi ngành lọc dầu chủ yếu phục vụ nhu cầu trong nước dưới hệ thống hạn ngạch nghiêm ngặt.
Tương tự, Nhật Bản (quốc gia nhập khẩu 90% dầu từ Trung Đông) đã chứng kiến ít nhất một nhà máy lọc dầu hủy lô hàng xăng, nhiên liệu máy bay và diesel xuất khẩu trong tháng 3. Các nhà máy lọc dầu Nhật Bản đang đề nghị Chính phủ cho phép tiếp cận kho dự trữ chiến lược, vốn đủ cho 254 ngày tiêu thụ dầu thô và ba tuần LNG. Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi khẳng định sẽ “thực hiện mọi biện pháp để đảm bảo nguồn cung năng lượng ổn định”, đồng thời xem xét giải phóng dự trữ quốc gia nếu xung đột kéo dài.
Thái Lan cũng hành động quyết liệt, ra lệnh tạm dừng xuất khẩu nhiên liệu tinh chế trừ với Lào và Myanmar, theo Bangkok Post. Bộ Năng lượng Thái Lan yêu cầu các công ty kinh doanh dầu tăng tỷ lệ dự trữ bắt buộc từ 1% lên 3%, đồng thời xem xét nâng tỷ lệ pha trộn biodiesel trong dầu diesel lên 7-10% nếu giá dầu toàn cầu tiếp tục tăng. Nếu tình hình xấu đi, Chính phủ Thái Lan có thể nới lỏng “tiêu chuẩn kỹ thuật” để cho phép nhập khẩu sản phẩm tinh chế thay vì chỉ dầu thô.
PTT - Tập đoàn xăng dầu lớn nhất Thái Lan cam kết giữ giá bán lẻ ổn định trong 15 ngày từ ngày 4/3. Hơn nữa, nội các Thái Lan đã phê duyệt các biện pháp tiết kiệm năng lượng khẩn cấp, bao gồm “làm việc từ xa” cho công chức, đặt nhiệt độ máy lạnh ở 26°C và tạm dừng các chuyến công tác nước ngoài - theo The Star.
Ấn Độ, khách hàng lớn nhất của dầu Nga sau xung đột Ukraine, đã tăng mua khoảng 20 triệu thùng dầu Nga trong những ngày gần đây, tận dụng quyền miễn trừ 30 ngày từ Bộ Tài chính Mỹ cho các lô hàng đang “mắc kẹt” (bị Mỹ giữ lại). Tuy nhiên, New Delhi cũng giảm công suất lọc dầu tại nhà máy Mangalore, dừng một số cơ sở chưng cất do thiếu nguyên liệu.
Hàn Quốc ra cảnh báo gián đoạn nguồn cung và thảo luận giải phóng dự trữ chiến lược; áp dụng “giá trần xăng dầu” lần đầu tiên sau gần 30 năm - theo New York Times, trong khi công ty hóa dầu Yeochun NCC giảm sản lượng và tuyên bố bất khả kháng. Myanmar, dù ít được đề cập, đã hạn chế xe lưu thông để tiết kiệm nhiên liệu.
Philippines cũng triển khai biện pháp tương tự; yêu cầu các cơ quan chính phủ giảm tiêu thụ nhiên liệu và điện 10 - 20%; thúc đẩy kiểm tra nhập khẩu và dự trữ, ưu tiên ngoại tệ cho doanh nghiệp xăng dầu. Chuyên gia từ Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) khuyến nghị: “Chính sách ứng phó nên tập trung vào ổn định thay vì kìm hãm giá, với hỗ trợ nhắm mục tiêu cho nhóm dễ bị tổn thương”. Những biện pháp này đã giúp châu Á tránh thiếu hụt nghiêm trọng trong ngắn hạn, nhưng chúng chỉ là giải pháp tạm thời, có thể làm tăng áp lực lạm phát nếu xung đột kéo dài.
Ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát lạm phát
Bên cạnh các biện pháp khẩn cấp về nguồn cung, các nước châu Á còn triển khai chính sách vĩ mô để giảm thiểu tác động kinh tế, đặc biệt là kiểm soát lạm phát và gánh nặng tài khóa. Giá dầu đã tăng 25% chỉ trong vài ngày qua đã đẩy chi phí sản xuất và vận tải lên cao, đe dọa tăng trưởng khu vực. Theo Economist, châu Á chịu tác động mạnh khi Vùng Vịnh cung cấp 40 - 80% dầu thô nhập khẩu cho Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc. Các chính phủ phải cân bằng giữa hỗ trợ người dân và duy trì ổn định tài chính.
Hàn Quốc dẫn đầu với việc áp giá trần xăng dầu, một biện pháp cứng rắn nhằm bảo vệ người tiêu dùng. Bộ trưởng Công nghiệp Hàn Quốc nhấn mạnh cần “giám sát chặt chẽ tình hình vì khó dự đoán khi nào xung đột kết thúc”, đồng thời xem xét cấm xuất khẩu sản phẩm dầu để ưu tiên nội địa. Thái Lan sử dụng “Quỹ nhiên liệu dầu” để ổn định giá trong nước, đồng thời đề xuất “chiến dịch tiết kiệm năng lượng quốc gia”. Pakistan công bố biện pháp “thắt lưng, buộc bụng”, giảm chi tiêu chính phủ để đối phó tác động kinh tế - theo Dawn News.
Ấn Độ đối mặt với hóa đơn nhập khẩu tăng vọt, có thể làm chi phí trợ cấp nhiên liệu và phân bón tăng thêm 4 - 6 tỷ USD nếu giá dầu duy trì ở 80 USD/thùng - theo Newlines Institute. Chính phủ New Delhi đã tổ chức họp khẩn với các công ty nhà nước để đánh giá tình hình cung cấp dầu thô và LPG, đồng thời tận dụng dầu Nga để giảm áp lực. Trung Quốc, với nguồn dự trữ dồi dào từ trước Tết Nguyên đán, chưa hành động mạnh nhưng đang theo dõi chặt chẽ. Phó Thủ tướng Nga Alexander Novak cho biết Moskva sẵn sàng tăng nguồn cung cho cả Trung Quốc và Ấn Độ.
Hướng tới chuyển đổi năng lượng bền vững và tái tạo
Về lâu dài, căng thẳng năng lượng này đang thúc đẩy châu Á đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang “năng lượng sạch”, giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch từ Trung Đông. Theo hãng tư vấn và nghiên cứu Wood Mackenzie, châu Á - Thái Bình Dương sẽ đóng vai trò then chốt trong mục tiêu khí hậu toàn cầu, với năng lượng tái tạo mở rộng nhanh chóng dù vẫn cần nguồn truyền thống để đáp ứng nhu cầu tăng. ASEAN đã thông qua Lộ trình năng lượng tái tạo dài hạn vào tháng 10/2025, hướng dẫn Kế hoạch Hành động hợp tác năng lượng ASEAN giai đoạn 2026 - 2030, với mục tiêu 30% năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp và 45% trong công suất điện lắp đặt vào năm 2030.
Trung Quốc dẫn đầu khu vực, mục tiêu công suất năng lượng toàn diện đạt 5,8 tỷ tấn than tiêu chuẩn vào 2026, chủ yếu từ tái tạo như gió, mặt trời và thủy điện. Bắc Kinh đang chuyển từ “tốc độ ưu tiên” sang “chất lượng ưu tiên”, thúc đẩy tự chủ công nghệ và nhu cầu nội địa trong “Kế hoạch 5 năm lần thứ 15” (giai đoạn 2026 - 2030). Ấn Độ và Nhật Bản cũng đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn cung, với Nhật Bản sửa đổi khung chính sách gió ngoài khơi để cải thiện khả năng ngân sách dự án - theo Nikkei.
Thái Lan mới đây đã phê duyệt Chương trình “Mua điện trực tiếp” (DPPA) thí điểm 2 GW cho trung tâm dữ liệu từ tháng 1/2026, nhằm thúc đẩy nguồn điện tái tạo, trong khi Malaysia chuẩn bị dự án gió quy mô lớn đầu tiên. Chuyên gia từ Green Central Banking nhấn mạnh rằng: “Tăng tốc chuyển đổi sang năng lượng sạch nội địa là giải pháp bền vững nhất để châu Á chống lại cú sốc nguồn cung”.
Philippines ưu tiên đấu giá năng lượng xanh và nới lỏng hạn chế đầu tư nước ngoài vào tái tạo.
Về lĩnh vực “tài chính xanh”, ASEAN đang mở rộng cơ chế “định giá carbon”, tài chính kết hợp và đổi mới kỹ thuật số như công nghệ blockchain để tích hợp thị trường năng lượng khu vực. Natixis dự báo phát hành trái phiếu bền vững vượt 1.000 tỷ USD năm 2026, tập trung vào chuyển đổi năng lượng. Tuy nhiên, thách thức vẫn tồn tại, như sự rút lui của Mỹ khỏi hợp tác khí hậu, buộc châu Á tăng cường quan hệ với Trung Quốc trong pin EV và thủy điện, theo Fulcrum.
Chuyên gia O Zin Lin từ Viện Môi trường Stockholm (SEI) nhấn mạnh nhu cầu hài hòa khung quy định và mở rộng tài chính xanh để vượt qua rào cản. Cuối cùng, cuộc xung đột lần này có thể là chất xúc tác cho châu Á xây dựng hệ thống năng lượng bền vững, đảm bảo an ninh lâu dài và tăng trưởng xanh. Đến nay, các biện pháp ứng phó khẩn cấp của các quốc gia đang giúp khu vực “vượt qua cơn bão”, nhưng hành trình dài vẫn đòi hỏi cam kết mạnh mẽ từ chính phủ và khu vực tư nhân.
Đăng Khôi (theo Bloomberg, Bangkok Post, The Star)