Cá nhân hóa định hướng nghề nghiệp
Thực tế cho thấy, không ít học sinh, sinh viên vẫn đang lựa chọn ngành nghề theo cảm tính hoặc xu hướng. Có em chọn ngành “hot” vì nghĩ dễ xin việc, có em nghe theo định hướng của gia đình, trong khi bản thân chưa thực sự hiểu rõ năng lực và sở thích của mình. Hệ quả là sau một thời gian học tập, nhiều sinh viên rơi vào trạng thái mất phương hướng. Không ít trường hợp phải chuyển ngành, học lại từ đầu hoặc chấp nhận làm công việc không liên quan đến chuyên môn được đào tạo.
Cá nhân hóa định hướng nghề nghiệp không chỉ đơn thuần là đưa ra lời khuyên riêng lẻ mà là quá trình liên tục, dựa trên dữ liệu, trải nghiệm và sự đồng hành của nhiều bên. Ở cấp phổ thông, một số mô hình mới đã bắt đầu xây dựng hệ thống theo dõi năng lực học sinh từ sớm. Thông tin về học tập, kỹ năng, sở thích được cập nhật qua từng năm, giúp nhà trường và chuyên gia có cái nhìn toàn diện hơn về từng cá nhân.
Quá trình này thường được chia thành nhiều giai đoạn: Từ giúp học sinh hiểu bản thân, đến khám phá ngành nghề và cuối cùng là lựa chọn hướng đi phù hợp. Điểm khác biệt lớn nhất so với trước đây là mọi quyết định đều dựa trên dữ liệu và trải nghiệm thực tế, thay vì cảm tính. Theo ThS Trần Nam, Trưởng phòng Công tác sinh viên, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TPHCM), việc ứng dụng dữ liệu trong hướng nghiệp giúp tăng độ chính xác và tính cá nhân hóa. “Khi có dữ liệu theo dõi thời gian, chúng ta có thể nhận diện xu hướng phát triển của từng học sinh. Từ đó, việc tư vấn không còn mang tính chung chung mà bám sát thực tế hơn”, ông Nam cho biết.
Một yếu tố quan trọng khác là việc mở rộng không gian học tập. Thay vì chỉ học trong lớp, học sinh được tham gia các hoạt động trải nghiệm như tham quan doanh nghiệp, thực tập ngắn hạn, workshop (buổi trao đổi) kỹ năng hoặc dự án thực tế. Những trải nghiệm này giúp người học hiểu rõ hơn về môi trường làm việc, yêu cầu của từng ngành nghề và khả năng thích ứng của bản thân. Đây được xem là bước “thử sai” cần thiết trước khi đưa ra quyết định quan trọng.
Ở bậc đại học, xu hướng cá nhân hóa cũng đang dần được đẩy mạnh. PGS, TS Nguyễn Thu Hiền, Trưởng khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội) cho rằng, hướng nghiệp cần gắn với đặc thù từng ngành và từng nhóm sinh viên. “Nếu trước đây các hoạt động hướng nghiệp mang tính đại trà, thì hiện nay cần thiết kế theo từng chuyên ngành, thậm chí từng nhóm đối tượng. Điều này giúp sinh viên có cái nhìn cụ thể hơn về nghề nghiệp và cơ hội việc làm”, bà Hiền nhấn mạnh. Tuy nhiên, bà cũng chỉ ra một thực tế đáng lưu ý, nhiều sinh viên vẫn chưa chủ động trong việc định hướng tương lai. Không ít người dành phần lớn thời gian cho việc học và giải trí, nhưng lại thiếu kế hoạch dài hạn cho nghề nghiệp.
Nhà trường, gia đình, doanh nghiệp và người học cùng định hướng nghề
Các chuyên gia đều thống nhất rằng, cá nhân hóa định hướng nghề nghiệp không thể chỉ là nhiệm vụ của nhà trường mà cần có sự phối hợp của nhiều bên: Gia đình, doanh nghiệp và bản thân người học. Gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc định hình nhận thức ban đầu. Thay vì áp đặt, phụ huynh cần lắng nghe và tôn trọng sở thích, năng lực của con, đồng thời hỗ trợ con trong quá trình khám phá bản thân.
Doanh nghiệp cũng cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, thông qua việc cung cấp cơ hội thực tập, trải nghiệm thực tế hoặc tham gia xây dựng chương trình học. Sự kết nối này giúp thu hẹp khoảng cách giữa giáo dục và thị trường lao động.
Về phía người học, yếu tố quan trọng nhất vẫn là sự chủ động. Việc đọc sách, tìm hiểu thông tin, tham gia hoạt động ngoại khóa hay trải nghiệm thực tế đều góp phần giúp mỗi người hiểu rõ hơn về bản thân và thế giới nghề nghiệp.
TS Nguyễn Thị Phương Thảo, nhà biên kịch, nhà nghiên cứu điện ảnh (Viện Phim Việt Nam) nhấn mạnh: “Không có con đường nào thay thế được việc học hỏi liên tục. Các bạn trẻ cần đọc nhiều, trải nghiệm nhiều và không ngừng trau dồi bản thân. Khi có đủ tri thức và sự hiểu biết, việc lựa chọn nghề nghiệp sẽ trở nên rõ ràng hơn”.
Trong bối cảnh xã hội thay đổi nhanh chóng, một lựa chọn nghề nghiệp không còn là quyết định cho cả đời, nhưng vẫn là bước đi quan trọng định hình tương lai mỗi người. Cá nhân hóa định hướng nghề nghiệp vì thế không chỉ giúp người trẻ “chọn đúng” mà còn giúp họ “đi xa” trên con đường đã chọn. Khi mỗi cá nhân được đặt vào đúng vị trí, phát huy đúng năng lực, không chỉ bản thân họ được hưởng lợi mà xã hội cũng có thêm một nguồn nhân lực chất lượng, phù hợp với nhu cầu phát triển trong thời đại mới.
HỒNG THÚY