Xác lập chủ thể chịu trách nhiệm, chấm dứt “vùng xám” pháp lý
Việc Bộ Công an đề xuất quy định định danh và buộc quản trị viên chịu trách nhiệm toàn diện đối với hoạt động hội, nhóm trên mạng xã hội trong dự thảo Nghị định xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân được đánh giá là cần thiết trong bối cảnh hiện nay.
Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an) cho biết, thực tế xuất hiện ngày càng nhiều hội, nhóm có quy mô hàng chục, thậm chí hàng trăm nghìn thành viên. Các hội nhóm này vận hành như những “hệ sinh thái truyền thông”, có sức lan tỏa lớn nhưng lại thiếu cơ chế kiểm soát và truy trách nhiệm rõ ràng.
“Việc để các hội nhóm hoạt động theo kiểu tự phát, nội dung đăng tải không được kiểm duyệt chặt chẽ đã tạo điều kiện cho tin giả, thông tin độc hại, thậm chí hành vi vi phạm pháp luật lan rộng. Khi xảy ra sai phạm, trách nhiệm thường bị phân tán, gây khó khăn trong việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng”, theo Thượng tá Triệu Mạnh Tùng.
Từ thực tiễn đó, đề xuất mới đặt ra nguyên tắc rõ ràng: Quản trị viên không chỉ là người vận hành kỹ thuật mà còn là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý đối với toàn bộ hoạt động của hội, nhóm.
Ông Vũ Hoàng Liên, Chủ tịch Hiệp hội Internet Việt Nam nhận định, nhu cầu tham gia hội nhóm trên không gian số là tất yếu, tương tự đời sống thực. Tuy nhiên, môi trường mạng có ưu thế vượt trội về tốc độ lan truyền, phạm vi tiếp cận và khả năng tương tác, khiến các hội nhóm phát triển nhanh chóng và ngày càng phù hợp với thói quen của người dùng Việt Nam.
Dù vậy, chính sự dễ dàng và tự do này lại đặt ra thách thức lớn về kiểm soát thông tin và hành vi. Không ít người tham gia hội nhóm một cách dễ dãi, gần như không quan tâm đến danh tính hay độ tin cậy của người quản trị, chỉ chú ý đến nội dung mà bỏ qua việc kiểm chứng nguồn tin. Ông Liên cho rằng, người dùng vẫn có thể sử dụng “nghệ danh” hoặc “bí danh”, nhưng cần liên kết với hệ thống định danh điện tử (VNeID) để cơ quan quản lý có thể xác thực khi cần thiết. “Định danh là để chính danh trong không gian công cộng. Khi tham gia vào một cộng đồng lớn, mỗi cá nhân cần gắn với trách nhiệm cụ thể”, ông Liên nói.
Theo các chuyên gia, về lâu dài, việc định danh không chỉ áp dụng với quản trị viên mà cần mở rộng tới toàn bộ người dùng trong không gian số công cộng.
Định danh không hạn chế tự do, mà đặt tự do trong khuôn khổ trách nhiệm
Một trong những băn khoăn lớn của người dùng là nguy cơ lộ lọt thông tin cá nhân khi thực hiện định danh. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng nếu được thiết kế hợp lý, hệ thống định danh hoàn toàn có thể đảm bảo đồng thời hai yếu tố: minh bạch và bảo mật.
Ông Vũ Hoàng Liên phân tích, quyền tự do ngôn luận là quyền hiến định nhưng phải đi kèm trách nhiệm không gây hại cho xã hội. Việc định danh, nếu triển khai đúng cách, sẽ góp phần hạn chế các hành vi như lừa đảo, phát tán tin giả, xâm hại trên mạng; đồng thời tạo nền tảng cho một môi trường số văn minh, an toàn hơn.
Để chính sách này khả thi, cần sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều yếu tố, từ hoàn thiện hành lang pháp lý, ứng dụng công nghệ, nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp nền tảng, đến ý thức của cộng đồng người dùng. Bên cạnh đó, vai trò của các nền tảng mạng xã hội cũng cần được làm rõ hơn, đặc biệt trong việc xác thực tài khoản, giám sát nội dung và phối hợp xử lý vi phạm.
TS luật Ngô Ngọc Diễm nhìn nhận, đề xuất này mang ý nghĩa sâu xa hơn khi đưa không gian mạng trở về đúng bản chất là một phần của đời sống pháp lý, không phải “vùng ngoại lệ”. Trong nhiều năm qua, tồn tại nghịch lý khi quyền tự do ngôn luận được mở rộng nhưng cơ chế chịu trách nhiệm lại mờ nhạt, kéo theo nhiều hệ lụy như xâm phạm quyền riêng tư, phát tán thông tin sai lệch hay lợi dụng mạng xã hội để trục lợi. “Định danh không phải để hạn chế tự do, mà để buộc tự do đi kèm trách nhiệm. Khi mọi hành vi đều có thể truy vết, chính người dùng sẽ tự điều chỉnh”, TS Ngô Ngọc Diễm phân tích; đồng thời nhấn mạnh, quy định buộc quản trị viên chịu trách nhiệm toàn diện không chỉ nhằm xử lý vi phạm mà còn hướng tới thiết lập một trật tự mới trên không gian mạng. Khi admin phải chịu trách nhiệm, họ sẽ buộc phải kiểm duyệt, sàng lọc và quản trị nội dung chặt chẽ hơn, qua đó tạo ra cơ chế tự kiểm soát từ bên trong mỗi hội nhóm.
Từ góc nhìn người trong cuộc, chị Nguyễn Thị Thu Hiền (Hà Nội), hiện là quản trị viên một số hội nhóm trên Facebook bày tỏ sự ủng hộ với đề xuất này. Theo chị, đây là quy định đúng đắn và cần thiết trong bối cảnh hiện nay. “Là admin, chúng tôi hoàn toàn ủng hộ đề xuất hội, nhóm trên mạng xã hội phải định danh và chịu trách nhiệm toàn diện. Quy định này buộc người quản trị phải cân nhắc kỹ và có trách nhiệm với nội dung đăng tải, tránh tình trạng chia sẻ thông tin thiếu chuẩn mực, bạo lực chỉ để tăng tương tác. Thực tế hiện nay vẫn tồn tại nhiều hội nhóm đăng tải nội dung “độc hại” nhưng lại có lượng thành viên và tương tác rất lớn”, chị Hiền chia sẻ.
Các ý kiến cho rằng, khi cơ chế trách nhiệm được xác lập rõ ràng, không gian mạng sẽ dần hình thành những chuẩn mực mới, nơi quyền tự do được đảm bảo nhưng không bị lạm dụng, góp phần xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh và đáng tin cậy hơn cho cộng đồng.
VÂN KHÁNH