Không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa, những phiên chợ ở Tây Bắc còn là nơi con người gặp gỡ, khám phá và trải nghiệm bản sắc văn hoá qua trang phục, ẩm thực và phong tục truyền thống của người dân vùng cao…
Núi rừng Tây Bắc là nơi rất nhiều dân tộc cùng sinh sống và những phiên chợ vùng cao từ lâu đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của đồng bào các dân tộc. Do đặc thù vị trí địa lý và nhiều yếu tố văn hóa nên các chợ phiên Tây Bắc thường chỉ diễn ra một đến hai lần mỗi tuần. Không chỉ là nơi họp chợ, những phiên chợ này còn là nơi giao lưu các bản sắc dân tộc và là nơi lưu giữ những nét đẹp truyền thống tại Tây Bắc. Chính vì những lý do này, chợ phiên Tây Bắc ngày càng trở nên hấp dẫn không chỉ với người dân địa phương mà còn cả với du khách thập phương.
Nét văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số ở vùng cao Tây Bắc được thể hiện ngay ở văn hóa xuống chợ. Chợ phiên ở mỗi vùng được đặt ở khu trung tâm huyện hoặc xã. Không phải ngày nào chợ cũng được họp mà phiên chợ chỉ diễn ra vào ngày thứ 7 hoặc chủ nhật hàng tuần. Sau một tuần lao động vất vả, chuẩn bị mọi thứ hàng hóa, nông sản, đồng bào vùng cao cứ cuối tuần lại xuống chợ như một nhu cầu không thể thiếu trong đời sống của họ.
Ai xuống chợ cũng mang theo sản phẩm mà gia đình làm ra để mang bán tại chợ phiên. Thậm chí, có người không có hàng hóa mang theo vẫn dặt dìu xuống chợ phiên mỗi tuần. Người vùng cao xuống chợ như thể đi hội với bao điều mong đợi được trao đổi, giao lưu, mua bán. Bởi vậy, chợ phiên không chỉ là nơi mua bán mà còn là không gian gìn giữ và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống qua nhiều thế hệ. Đây cũng là dịp để bà con các bản xa gặp gỡ, cập nhật thông tin, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất và tăng cường gắn kết cộng đồng, làm nên nét đẹp riêng có của vùng cao.
Tọa lạc giữa những dải núi chập trùng của tỉnh Lào Cai, chợ phiên Bắc Hà (Lào Cai) có thể nói là chợ phiên nổi tiếng bậc nhất tại vùng Tây Bắc. Chợ phiên ở Bắc Hà được tạp chí Serendib (SriLanka) đánh giá là một trong 10 chợ phiên nổi tiếng nhất Đông Nam Á. Dù nổi tiếng và thu hút đông đảo du khách đến thăm nhưng các phiên chợ vẫn diễn ra đậm chất mộc mạc, đơn sơ.
Chợ phiên Bắc Hà thường họp vào chủ nhật hàng tuần. Mỗi sáng chủ nhật, phiên chợ như bừng tỉnh giữa núi rừng khi hàng trăm đồng bào người Mông, Tày, Nùng… khoác lên mình trang phục rực rỡ, đổ về đây từ khắp bản làng xa gần. Không chỉ là nơi diễn ra hoạt động trao đổi buôn bán truyền thống, chợ phiên Bắc Hà còn được xem là "trái tim" kết nối văn hóa bản địa - nơi người dân gặp gỡ, trò chuyện, hòa mình vào nhịp sống sôi động đặc trưng của chợ phiên Tây Bắc. Với họ, đây không chỉ là phiên chợ mà còn là dịp lễ hội, là nơi để khoe sắc với những bộ váy áo thổ cẩm sặc sỡ, tinh xảo - thể hiện niềm tự hào và nét đẹp truyền thống được gìn giữ qua bao đời.
Chợ phiên Bắc Hà ngày nay đã được tu sửa, xây dựng lại trên một khu vực rộng rãi. Chợ được bố trí thành nhiều khu vực riêng biệt, mỗi khu mang dấu ấn văn hóa độc đáo: Khu chợ thổ cẩm trưng bày hàng loạt sản phẩm thủ công tinh tế; khu ẩm thực ngập tràn hương vị núi rừng dân dã; khu chợ ngựa nơi du khách có thể bắt gặp giống ngựa Bắc Hà nổi tiếng khỏe khoắn; cùng với các khu chợ rèn, chợ gà, chợ chim cảnh… Tất cả tạo nên bức tranh sống động, tái hiện rõ nét đời sống sinh hoạt và tinh thần của người dân vùng cao.
Lai Châu cũng là địa phương có rất nhiều chợ phiên nổi tiếng như: Chợ phiên Sin Suối Hồ họp vào thứ bảy hàng tuần; chợ phiên San Thàng diễn ra vào sáng thứ năm và chủ nhật; chợ phiên Dào San họp vào chủ nhật; chợ phiên Vàng Ma Chải mở vào thứ sáu tại bản Sì Choang, xã Sì Lở Lầu; chợ phiên Sì Lở Lầu, còn gọi là “chợ Sừng” họp vào ngày hai con có sừng trong 12 con giáp là con dê (ngày Mùi) và con trâu (ngày Sửu)…
Bản du lịch cộng đồng Sin Suối Hồ nằm cách TP Lai Châu khoảng 30km. Đến đây du khách sẽ được ngắm thung lũng đẹp như bức tranh giữa núi rừng và lạc vào phiên chợ đông đúc nhất ở Lai Châu - chợ Sin Suối Hồ.
Vào sáng thứ bảy hàng tuần, chợ phiên Sin Suối Hồ lại rộn ràng họp. Hình thành và phát triển hơn 10 năm qua, từ chỗ chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt của người dân trong bản, chợ phiên Sin Suối Hồ dần trở thành điểm đến quen thuộc của du khách gần xa. Đến với chợ phiên, du khách không chỉ được trải nghiệm thuê trang phục truyền thống, hòa mình vào không gian văn hóa vùng cao mà còn có thể lựa chọn các sản phẩm nông sản do chính người dân địa phương sản xuất, chăn nuôi. Ở đây, những người phụ nữ Mông bán các bộ trang phục truyền thống tay thoăn thoắt thêu thùa và cười nói với du khách. Sự mộc mạc, chân chất trong cách mua bán, trao đổi khiến chợ phiên nơi đây mang nét rất riêng, không vội vã, không mặc cả mà đậm tình người vùng cao.
Ẩm thực cũng là một phần không thể thiếu trong bức tranh chợ phiên. Những món ăn mang đậm hương vị núi rừng Tây Bắc như thắng cố, thịt nướng, xôi nếp... không chỉ hấp dẫn du khách bởi hương vị đặc trưng mà còn phản ánh đời sống văn hóa lâu đời của đồng bào nơi đây.
Chợ phiên Sin Suối Hồ ngày nay đã trở thành điểm du lịch cộng đồng khi chợ nằm giữa cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ của núi rừng, bên cạnh là những ngôi nhà gỗ, homestay được xây dựng theo kiến trúc truyền thống, vừa giữ gìn bản sắc văn hóa, vừa mang đến không gian ấm cúng, thân thiện, tạo cảm giác gần gũi cho du khách.
Anh Hoàng Hải Nam, du khách tại TPHCM cho biết, chợ phiên Tây Bắc mở ra không gian trải nghiệm rất riêng, khác biệt hoàn toàn so với những khu chợ nơi phố thị. Mỗi phiên chợ luôn rộn ràng, tấp nập người mua, người bán, vang lên tiếng nói cười, tiếng trao đổi hàng hóa và những câu chuyện đời thường. Từ rau rừng, măng tươi, ngô nếp đến thịt treo gác bếp, thổ cẩm rực rỡ sắc màu... tất cả hòa quyện tạo nên bức tranh sinh động, mộc mạc mà đậm đà bản sắc vùng cao. Đó là điều khiến du khách không khỏi ngỡ ngàng và say mê mỗi khi ghé thăm.
Gần đây, trong lộ trình xây dựng nông thôn mới, phát triển du lịch cộng đồng, nhiều địa phương đã đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động đồng bào vùng cao giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, trong đó, văn hóa chợ phiên được đặc biệt chú trọng bảo vệ và phát triển nhằm tạo sức hút đối với du khách. Nhiều tour du lịch cũng đưa du khách đến với chợ phiên, kết hợp hành trình khám phá bản làng, tham gia các trải nghiệm văn hóa như thêu thùa, làm bánh, tìm hiểu phong tục tập quán của đồng bào dân tộc với những câu chuyện đời thường mộc mạc hòa quyện, tạo nên bức tranh sinh động về đời sống vùng cao.
Từ không gian chợ phiên giữa núi rừng đến những trải nghiệm văn hóa giàu bản sắc, chợ phiên Tây Bắc đã mang đến cho du khách hành trình khám phá đầy ấn tượng. Không chỉ là nơi mua bán, chợ phiên còn là điểm hẹn giao lưu, kết nối và gìn giữ những giá trị truyền thống của đồng bào các dân tộc vùng cao.
Nguyệt Hà