Trong khi doanh nghiệp tận dụng AI để nâng cao năng suất và tối ưu vận hành, nhiều lao động lại đối mặt áp lực phải liên tục học hỏi, thích nghi để không bị bỏ lại phía sau. AI có thể mở ra cơ hội mới, nhưng cũng có thể trở thành cuộc sàng lọc khốc liệt với những người chậm thay đổi.
AI đang viết lại bản đồ việc làm
AI tham gia ngày càng sâu vào nhiều lĩnh vực như sản xuất, tài chính, truyền thông, giáo dục hay quản trị doanh nghiệp. Nếu trước đây AI chủ yếu hỗ trợ các công việc mang tính lặp lại, thì hiện nay công nghệ này đã có thể xử lý dữ liệu, lập kế hoạch, xây dựng nội dung hay hỗ trợ ra quyết định. Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), khoảng 83 triệu việc làm trên toàn cầu có thể bị thay thế bởi tự động hóa trong thời gian tới.
Tại Việt Nam, những ngành sử dụng nhiều lao động phổ thông như dệt may, da giày hay chế biến thực phẩm được dự báo chịu ảnh hưởng mạnh khi doanh nghiệp đẩy nhanh ứng dụng robot và AI nhằm giảm chi phí, nâng cao hiệu suất sản xuất.
Ông Đào Việt Anh, đại diện Microsoft Việt Nam cho biết: “Tâm lý lo ngại bị AI thay thế xuất hiện ở nhiều ngành nghề, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và lao động trí thức. Tác động của AI đã hiện hữu rõ rệt trong thực tế tuyển dụng và vận hành doanh nghiệp. Nhiều công ty đang tái cấu trúc bộ máy, tinh giản nhân sự khi AI có thể đảm nhận một phần công việc trước đây cần nhiều lao động. Các lĩnh vực như truyền thông, xử lý dữ liệu hay phát triển hệ thống đang chịu ảnh hưởng khá rõ khi doanh nghiệp ưu tiên tối ưu hiệu suất bằng công nghệ”.
Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng AI hiện chủ yếu làm thay đổi cách con người làm việc hơn là thay thế hoàn toàn vai trò của con người. Không ít người lao động đã học cách sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ để nâng cao hiệu suất, tiết kiệm thời gian và mở rộng cơ hội nghề nghiệp, coi đây là “trợ lý công nghệ” giúp họ làm việc hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là áp lực thích nghi chưa từng có. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi liên tục, kỹ năng nghề nghiệp không còn mang tính ổn định như trước, buộc người lao động phải liên tục cập nhật kiến thức và thích nghi nhanh với công nghệ.
Theo các chuyên gia, bên cạnh chuyên môn nghề nghiệp, người lao động cần thêm năng lực số, khả năng kiểm chứng thông tin và tư duy phản biện. Khi AI có thể tạo ra lượng lớn nội dung chỉ trong vài giây, nguy cơ xuất hiện thông tin sai lệch, giả mạo cũng ngày càng lớn.
Cơ hội mới chỉ dành cho người biết thích nghi
Trao đổi về tác động của AI đối với thị trường lao động, ông Nguyễn Minh Phong, nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu kinh tế (Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội) nhận định, cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang bước vào giai đoạn tăng tốc với AI là trung tâm. AI đang làm thay đổi không chỉ cơ cấu kinh tế mà cả cơ cấu lao động, cơ cấu nhân sự cũng như yêu cầu mới đối với người lao động.
Đáng chú ý, nguy cơ bị thay thế không chỉ nằm ở lao động giản đơn mà đã mở rộng sang nhiều công việc chuyên môn như hành chính, quản lý, xử lý dữ liệu hay lập trình. Tuy nhiên, theo ông Phong, AI không khiến con người mất hoàn toàn vai trò. Ngược lại, công nghệ này còn mở ra nhiều ngành nghề mới, đặc biệt với nhóm lao động có khả năng sáng tạo, phân tích và thích ứng nhanh. AI có thể xử lý dữ liệu rất nhanh nhưng vẫn khó thay thế hoàn toàn những công việc đòi hỏi trải nghiệm xã hội, cảm xúc, khả năng đánh giá đa chiều hay tư duy phản biện. Không chỉ tác động đến việc làm, AI còn làm thay đổi quan hệ lao động và cơ chế trả công. Khi doanh nghiệp có thể thay thế một phần nhân lực bằng AI hoặc robot, khả năng thương lượng của người lao động cũng chịu nhiều sức ép hơn.
Với các chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là nguy cơ mất việc mà còn là khoảng cách ngày càng lớn giữa nhóm lao động có kỹ năng số và nhóm chậm thích nghi. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đào tạo lại lực lượng lao động trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Không chỉ người đi làm, sinh viên và lao động trẻ cũng đang đứng trước áp lực thay đổi mạnh mẽ. Trong thời đại AI, người trẻ không thể chỉ giỏi chuyên môn mà cần sở hữu đồng thời kỹ năng công nghệ, ngoại ngữ, tư duy phản biện và tinh thần học tập suốt đời.
PGS, TS Nguyễn Mạnh Thiều, Phó Giám đốc Học viện Tài chính nhận định, sự phát triển của AI và phân tích dữ liệu đang làm thay đổi mạnh yêu cầu nhân lực trong lĩnh vực tài chính - kế toán. Điều này buộc các cơ sở đào tạo phải đổi mới chương trình giảng dạy và tăng khả năng thích ứng cho sinh viên. Trong khi đó, ông Đào Đức Anh Dũng, Giám đốc Kiểm toán và Dịch vụ đảm bảo Deloitte Việt Nam cho biết, xu hướng tuyển dụng đang dịch chuyển từ “kiến thức học thuật” sang “năng lực làm việc thực tế”. Điều đó đồng nghĩa sinh viên cần chủ động xây dựng kỹ năng nghề nghiệp từ sớm thông qua ngoại ngữ, chứng chỉ chuyên môn, kỹ năng công nghệ và trải nghiệm thực tế tại doanh nghiệp.
Nguyễn Minh Hằng - sinh viên Học viện Tài chính chia sẻ: “Nhiều sinh viên lo lắng không chỉ là cạnh tranh việc làm mà còn là áp lực phải liên tục thích nghi với sự thay đổi quá nhanh của thị trường lao động. Điều sinh viên cần nhất không chỉ là kiến thức chuyên ngành mà còn là định hướng nghề nghiệp rõ ràng và khả năng thích nghi với sự thay đổi liên tục”.
Trong dòng chảy công nghệ đang tăng tốc từng ngày, AI có thể trở thành cơ hội lớn với những người biết thích nghi và làm chủ công nghệ. Nhưng với những ai chậm thay đổi, đây cũng có thể là cuộc sàng lọc khắc nghiệt chưa từng có của thị trường lao động toàn cầu.
ĐỨC THỌ