Quản lý vỉa hè Hà Nội: Cân bằng giữa sinh kế và không gian công cộng

Chủ trương này được kỳ vọng mở ra hướng tiếp cận mới trong quản lý đô thị song cũng đặt ra yêu cầu phải kiểm soát chặt chẽ để bảo đảm quyền đi bộ, gìn giữ mỹ quan và tránh phát sinh lợi ích nhóm.

Trả lại vỉa hè cho người đi bộ

Nhiều năm qua, lấn chiếm vỉa hè luôn là một trong những “điểm nghẽn” lớn của công tác quản lý đô thị tại Hà Nội. Không khó để bắt gặp hình ảnh hàng quán, xe cộ, biển hiệu bủa vây vỉa hè ở nhiều tuyến phố nội đô, khiến người đi bộ phải tràn xuống lòng đường giữa dòng phương tiện đông đúc, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông.

Tình trạng này không chỉ làm xấu diện mạo đô thị mà còn phản ánh những bất cập kéo dài trong công tác quản lý trật tự đô thị. Một Thủ đô hướng tới mục tiêu văn minh, hiện đại không thể để vỉa hè, vốn là không gian công cộng phục vụ cộng đồng bị biến thành nơi kinh doanh tự phát kéo dài suốt nhiều năm.

Thời gian gần đây, Hà Nội tiếp tục triển khai các đợt cao điểm xử lý vi phạm trật tự đô thị. Nhiều quận nội thành đồng loạt ra quân tháo dỡ mái che, biển quảng cáo sai quy định, xóa bỏ điểm trông giữ xe trái phép, yêu cầu hộ kinh doanh trả lại không gian cho người đi bộ. Tuy nhiên, thực tế cũng đặt ra bài toán không dễ giải: Giữa yêu cầu bảo đảm mỹ quan đô thị với nhu cầu mưu sinh của hàng nghìn hộ dân sống dựa vào kinh doanh vỉa hè.

Trước thực trạng trên, Sở Xây dựng Hà Nội đề xuất, thành phố sẽ cho phép tổ chức, cá nhân, hộ kinh doanh thuê tạm thời một phần diện tích lòng đường, vỉa hè để phục vụ hoạt động kinh doanh, phát triển kinh tế đô thị và kinh tế đêm.

Mục tiêu không chỉ nhằm tạo sinh kế, tăng nguồn thu ngân sách mà còn đưa hoạt động kinh doanh đường phố vào khuôn khổ, thay cho tình trạng sử dụng tự phát kéo dài nhiều năm qua.

Theo phương án đề xuất, mức phí sử dụng tạm thời vỉa hè dao động từ 20.000 - 45.000 đồng/m²/tháng. Mức cao nhất áp dụng tại 4 quận nội thành cũ gồm Hoàn Kiếm, Ba Đình, Hai Bà Trưng, Đống Đa và các khu vực phố đi bộ, chợ đêm, phố ẩm thực.

Thành phố dự kiến chỉ cho thuê tại những khu vực có vỉa hè rộng tối thiểu 3m và phải bảo đảm chừa lại ít nhất 1,5m dành cho người đi bộ. Việc thí điểm cũng không áp dụng tại khu vực di tích lịch sử - văn hóa, nơi thường xuyên ùn tắc giao thông và phải có tối thiểu 50% hộ dân đồng thuận.

Chuyển từ “cấm đoán” sang “quản lý có kiểm soát”

Đánh giá về chủ trương này, TS, KTS Trương Văn Quảng,  Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng đây là sự thay đổi đáng chú ý trong tư duy quản lý đô thị.

Theo ông, trong nhiều năm, cách tiếp cận phổ biến là xem vỉa hè chỉ có chức năng giao thông, dẫn tới các chiến dịch “đòi lại vỉa hè” diễn ra liên tục nhưng chưa giải quyết tận gốc vấn đề. Trong khi đó, tại các đô thị châu Á nói chung và Hà Nội nói riêng, vỉa hè không chỉ là không gian giao thông mà còn gắn với sinh kế, văn hóa và tương tác cộng đồng.

“Việc cấm tuyệt đối là khó khả thi nhưng buông lỏng lại dẫn đến lộn xộn. Chuyển sang mô hình cho thuê có kiểm soát là bước chuyển từ quản lý bằng mệnh lệnh hành chính sang thừa nhận nhu cầu thực tế của xã hội”, TS, KTS Trương Văn Quảng nhận định.

Theo chuyên gia này, cách tiếp cận mới sẽ giúp thành phố phân loại không gian, đưa hoạt động phi chính thức vào khuôn khổ và minh bạch hóa quyền sử dụng tạm thời không gian công cộng. Dù vậy, ông cũng cho rằng người dân hoàn toàn có lý khi lo ngại việc cho thuê vỉa hè có thể bị biến tướng thành “hợp thức hóa lấn chiếm” hoặc trở thành đặc quyền của những người có tiềm lực tài chính.

Nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ hiện cũng băn khoăn khi chỉ buôn bán vài giờ mỗi ngày nhưng phải trả mức phí cố định cả tháng. Vì vậy, các chuyên gia đề xuất Hà Nội cần xây dựng cơ chế linh hoạt theo khung giờ, vị trí và mức độ sử dụng thay vì áp dụng một mức phí cứng nhắc.

Một số nguyên tắc được đề xuất gồm: Cho thuê theo khung giờ; phân loại tuyến phố theo khả năng sinh lợi; ưu tiên hộ kinh doanh nhỏ, sinh kế truyền thống; bảo đảm công bằng và minh bạch trong cấp phép.

“Không thể đánh đổi bản sắc phố phường để lấy mô hình kinh doanh đồng loạt. Mỗi khu vực như phố cổ, phố Pháp hay khu tập thể cũ đều có đặc trưng riêng, do đó cách tổ chức không gian cũng phải phù hợp với bản sắc từng khu vực”, TS, KTS Trương Văn Quảng nhấn mạnh.

TS Võ Trí Thành, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia cho rằng, vỉa hè là một dạng “hàng hóa công cộng” rất đặc thù. Một mặt, không gian này phải phục vụ lợi ích chung và bảo đảm quyền đi bộ của người dân. Nhưng mặt khác, đây cũng là nơi gắn với hoạt động kinh tế, kế sinh nhai và phản ánh đời sống văn hóa đô thị.

Theo TS Võ Trí Thành, các khung pháp lý cần minh bạch nhưng đồng thời phải đủ linh hoạt theo từng tuyến phố, từng khung thời gian sử dụng. Quá trình xây dựng chính sách cần lắng nghe nhiều chiều, đặc biệt là ý kiến của cư dân và hộ kinh doanh chịu tác động trực tiếp.

Nhiều ý kiến cho rằng việc đưa hoạt động sử dụng vỉa hè vào quản lý chính thức là hướng đi phù hợp với thực tế, bởi kinh doanh vỉa hè từ lâu đã trở thành một phần đời sống đô thị. Khi được quản lý minh bạch, không chỉ hạn chế thất thoát nguồn thu mà còn tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho cả cơ quan quản lý lẫn người sử dụng.

Song các chuyên gia cũng thống nhất rằng, để mô hình này thực sự hiệu quả, Hà Nội cần xác định rõ vỉa hè là không gian công cộng phục vụ đi bộ trước tiên, sau đó mới tính đến khai thác kinh tế. Đồng thời, thành phố cần xây dựng cơ chế giám sát minh bạch, chế tài đủ mạnh, đánh giá kỹ hiệu quả sau thí điểm trước khi mở rộng triển khai.

Một đô thị văn minh không đồng nghĩa với việc “xóa sạch hàng quán vỉa hè” mà là đô thị biết tổ chức trật tự, duy trì sự cân bằng hài hòa giữa sinh kế người dân, văn hóa đường phố và quyền tiếp cận không gian công cộng. Giữ được ranh giới ấy sẽ là chìa khóa để Hà Nội vừa khai thác hiệu quả kinh tế vỉa hè, vừa bảo vệ diện mạo văn minh của Thủ đô ngàn năm văn hiến.

         Hà Anh