PGS, TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân) nhận định, ngành ô tô hiện không còn là lĩnh vực cơ khí đơn thuần mà đã trở thành hệ sinh thái đa ngành, tích hợp cơ khí, điện - điện tử, công nghệ thông tin và tự động hóa. “Theo xu hướng xe điện và nhà máy thông minh, yêu cầu nhân lực ngày càng cao và toàn diện hơn. Người lao động không chỉ cần tay nghề mà còn phải có khả năng tích hợp kiến thức liên ngành”, ông Lạng nói.
Ths, kỹ sư Nguyễn Minh Đồng - chuyên gia ô tô cho rằng, vấn đề cốt lõi nằm ở nền tảng cơ khí chính xác còn yếu và hệ thống đào tạo chưa theo kịp thực tiễn. “Nếu không có nền tảng này, rất khó để tiến lên các khâu cao hơn như thiết kế, chế tạo hay làm chủ công nghệ”, ông Đồng nhấn mạnh.
Theo ông, chương trình đào tạo hiện nay vẫn nặng về lý thuyết, trong khi điều kiện thực hành còn hạn chế. Nhiều sinh viên sau khi ra trường phải mất thêm vài năm làm việc tại doanh nghiệp mới có thể vận hành độc lập. Sự thiếu hụt đội ngũ giảng viên chất lượng cao cũng là rào cản lớn. Nhiều giảng viên chưa được cập nhật thường xuyên các công nghệ mới. Ở góc độ người học, tư duy thụ động, thiếu chủ động nghiên cứu và sáng tạo cũng khiến khoảng cách giữa kiến thức trên giảng đường và yêu cầu thực tế ngày càng nới rộng.
Từ phía cơ sở đào tạo, bà Trần Thị Thúy Lan, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cơ điện và Nông lâm Phú Thọ cho rằng, nguy cơ “lệch pha” giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp hiện hữu rõ nét. Mỗi năm, nhà trường đào tạo khoảng 300 - 350 sinh viên ngành công nghệ ô tô, với tỷ lệ có việc làm sau tốt nghiệp đạt trên 85%, nhiều năm vượt 90%. Tuy nhiên, bài toán hiện nay không còn là số lượng mà là chất lượng. Nhu cầu của doanh nghiệp đã chuyển từ cần nhiều người sang cần đúng người.
Để thích ứng, nhà trường đã điều chỉnh chương trình theo hướng tích hợp công nghệ mới, đưa các nội dung về xe điện, hệ thống điều khiển, chẩn đoán bằng phần mềm vào giảng dạy. Tỷ lệ thực hành được nâng lên 70 - 75% thời lượng khóa học, đồng thời tăng cường hợp tác với doanh nghiệp để sinh viên được trải nghiệm môi trường thực tế. Tuy vậy, sinh viên khi ra trường vẫn còn thiếu nhiều kỹ năng mềm và kỹ năng nền tảng như giao tiếp, tác phong công nghiệp, khả năng đọc hiểu tài liệu tiếng Anh và tư duy chẩn đoán hệ thống. Một thách thức khác là chi phí đầu tư cho đào tạo ngày càng lớn. Các mô hình xe điện, pin, trạm sạc hay thiết bị chẩn đoán đều có giá thành cao, trong khi công nghệ thay đổi nhanh, khiến nguy cơ lạc hậu luôn hiện hữu.
Trước áp lực thiếu hụt lao động chất lượng cao, nhiều doanh nghiệp đã chủ động xây dựng mô hình đào tạo riêng, gắn với nhu cầu sản xuất. Tại Hưng Yên, Công ty cổ phần Ô tô Omoda & Jaecoo Việt Nam triển khai song song việc xây dựng nhà máy và đào tạo nhân lực. Doanh nghiệp tuyển dụng hàng trăm kỹ sư, công nhân kỹ thuật và cử một phần sang Trung Quốc đào tạo tại các nhà máy của Tập đoàn Chery. Sau khi trở về, lực lượng này sẽ giữ vai trò nòng cốt trong vận hành dây chuyền sản xuất tại Việt Nam. “Chúng tôi muốn xây dựng đội ngũ kỹ sư Việt Nam có thể vận hành nhà máy hiện đại theo chuẩn quốc tế ngay từ đầu”, ông Simon Liu, Tổng Giám đốc Omoda & Jaecoo Việt Nam cho biết.
Ở lĩnh vực dịch vụ, nhu cầu nhân lực cũng tăng nhanh nhưng nguồn cung chưa đáp ứng. Ông Đỗ Quang Hạnh, Giám đốc điều hành chuỗi salon chăm sóc ô tô tại TPHCM cho biết, doanh nghiệp luôn trong tình trạng tuyển dụng liên tục nhưng khó tìm được ứng viên đạt yêu cầu. “Công việc này đòi hỏi nhân lực phải có kỹ năng thực hành cao, hiểu biết công nghệ chăm sóc bề mặt, sơn phủ, nội - ngoại thất… nhưng nhiều lao động chưa được đào tạo bài bản”, ông Hạnh chia sẻ.
Các chuyên gia cho rằng cần có cơ chế đầu tư linh hoạt cho đào tạo, tăng cường hợp tác công - tư và đẩy mạnh mô hình đào tạo gắn với doanh nghiệp. Chỉ khi giải được “nút thắt” nhân lực, ngành ô tô mới có thể tận dụng cơ hội từ làn sóng chuyển đổi xanh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
HỒNG THÚY