Di sản bước lên không gian số
Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không còn là xu hướng mang tính thử nghiệm mà đang trở thành giải pháp quan trọng nhằm bảo tồn, phát huy và lan tỏa các giá trị di sản theo phương thức hiện đại. Việc ứng dụng công nghệ vào các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh và thiết chế văn hóa không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận của người dân, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa và khu vực biên giới.
Tại xã Thạnh Bình, tỉnh Tây Ninh, Di tích Quốc gia Tháp Chót Mạt đang được địa phương từng bước xây dựng trở thành sản phẩm du lịch mang đậm dấu ấn văn hóa Óc Eo. Song song với công tác bảo tồn nguyên trạng di tích, chính quyền địa phương xác định chuyển đổi số là giải pháp quan trọng để quảng bá hình ảnh và đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng.
Địa phương đã đề xuất xây dựng bản đồ số tuyến tham quan, số hóa toàn bộ tư liệu, hình ảnh, cơ sở dữ liệu của di tích, tích hợp mã QR, hệ thống thuyết minh điện tử và các nền tảng tương tác số; đồng thời sản xuất nhiều video, phóng sự, tin bài quảng bá trên môi trường mạng.
Không chỉ Tháp Chót Mạt, nhiều di tích trên địa bàn tỉnh đang từng bước được số hóa. Theo Sở VH-TT&DL tỉnh, thực hiện Đề án "Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045", Tây Ninh đặt mục tiêu xây dựng hệ sinh thái văn hóa số đồng bộ, hiện đại; phát triển cơ sở dữ liệu ngành VH-TT&DL kết nối với nền tảng quốc gia; đồng thời đẩy mạnh số hóa hệ thống di sản văn hóa, thư viện và các thiết chế văn hóa cơ sở.
Đến năm 2030, tỉnh phấn đấu ít nhất 75% người dân vùng sâu, vùng xa, khu vực biên giới được tiếp cận các hoạt động văn hóa trên môi trường số; đến năm 2045 đạt 100%. Cùng với đó, khoảng 1.000 hiện vật bảo tàng sẽ được số hóa 2D, 3D; khoảng 80% di sản văn hóa phi vật thể của đồng bào Chăm, Khmer, Xtiêng được số hóa để lưu trữ lâu dài trong hệ thống dữ liệu chuyên ngành.
Khát vọng bảo tồn trong dòng chảy công nghệ
Một trong những mô hình tiêu biểu về số hóa di sản hiện nay là Khu di tích Tháp Bà Pô Nagar (Khánh Hòa). Hướng tới Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm lần thứ VI năm 2026, ngành văn hóa địa phương đã hoàn thiện hệ thống truyền thông số và các giải pháp tương tác thông minh ngay tại khu di tích. Toàn bộ thẻ tham quan, vé xe và các ấn phẩm truyền thông đều được tích hợp mã QR. Hệ thống màn hình cảm ứng bố trí tại thực địa giúp du khách vừa khám phá không gian kiến trúc cổ kính, vừa tiếp cận kho dữ liệu số đa chiều về di tích.
Bà Thái Thị Lệ Hằng, Giám đốc Sở VH-TT&DL tỉnh Khánh Hòa cho biết, đây là bước đi nhằm cụ thể hóa mục tiêu "bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Chăm trong kỷ nguyên mới". Chỉ với một thao tác quét mã trên điện thoại, người dân và du khách có thể truy cập kho dữ liệu đa phương tiện gồm thông tin văn hóa Chăm, bản đồ số hệ thống tháp Chăm, mô hình tham quan 3D, không gian nhà trưng bày cùng bộ sưu tập hiện vật và bảo vật quốc gia được số hóa với độ chi tiết cao. Mục tiêu lâu dài không chỉ là số hóa hiện vật mà còn xây dựng hệ sinh thái dữ liệu văn hóa sống động, giúp lưu giữ nguyên trạng kiến trúc, chuẩn hóa tri thức, phục vụ giáo dục di sản và mở rộng cơ hội tiếp cận văn hóa cho những người chưa có điều kiện đến tham quan trực tiếp.
Cùng với Tây Ninh và Khánh Hòa, Đồng Nai cũng đang triển khai mạnh mẽ Đề án chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa theo Quyết định số 611/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Địa phương xác định chuyển đổi số là công cụ kết nối giữa bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế số và xã hội số. Đến năm 2030, Đồng Nai đặt mục tiêu hoàn thiện cơ sở dữ liệu văn hóa của địa phương; 100% di tích cấp quốc gia và cấp tỉnh được lập hồ sơ số; từng bước số hóa lễ hội truyền thống, nghệ thuật dân gian, văn hóa các dân tộc thiểu số và phát triển các sản phẩm văn hóa số phục vụ quảng bá hình ảnh địa phương.
Có thể thấy, khi dữ liệu văn hóa được "thắp sáng" trên không gian mạng, di sản không còn bó hẹp trong phạm vi của những công trình hay hiện vật tĩnh lặng mà trở thành nguồn tài nguyên số có giá trị lâu dài. Chuyển đổi số vì thế không chỉ mở rộng không gian tiếp cận văn hóa cho mọi người dân mà còn tạo nền tảng để phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch thông minh và gìn giữ bền vững bản sắc dân tộc trong kỷ nguyên số.
Lê Thắng