Trao thêm quyền cho cơ sở, đưa bộ máy đến gần người dân hơn
Mô hình CQĐP 2 cấp được xem là một trong những bước cải cách quan trọng nhất của nền hành chính Việt Nam nhiều năm trở lại đây. Điểm cốt lõi của mô hình nằm ở việc tinh gọn bộ máy, giảm bớt tầng nấc trung gian trong quản lý nhà nước, qua đó trao nhiều quyền chủ động hơn cho cấp xã, phường - nơi trực tiếp tiếp xúc và giải quyết công việc hàng ngày của người dân. Trước đây, nhiều thủ tục hành chính (TTHC) hoặc các vấn đề phát sinh tại cơ sở phải đi qua cấp huyện trước khi được xử lý. Quy trình nhiều tầng nấc khiến thời gian giải quyết kéo dài, phát sinh thêm thủ tục và làm giảm hiệu quả điều hành. Khi mô hình mới được đưa vào vận hành, không ít nhiệm vụ vốn thuộc cấp huyện đã được chuyển trực tiếp về cấp xã, giúp chính quyền cơ sở trở thành trung tâm thực thi nhiều quyết sách quan trọng hơn.
Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy hiệu quả của quá trình chuyển đổi này. Tại Hà Nội, xã Quang Minh được xem là ví dụ điển hình khi trực tiếp tháo gỡ thành công những vướng mắc liên quan đất dịch vụ tồn đọng suốt gần 2 thập kỷ - vấn đề vốn trước đây thường phải qua nhiều cấp trung gian mới có thể giải quyết. Không chỉ dừng ở xử lý thủ tục dân sinh, chính quyền cấp xã đang đảm nhận cả những nhiệm vụ quy mô lớn hơn rất nhiều. Xã Quang Minh trực tiếp quản lý khối lượng đầu tư công gần 2.000 tỷ đồng, đồng thời trở thành đơn vị cấp xã đầu tiên trong cả nước tổ chức đấu thầu thành công một khu đô thị quy mô hơn 205ha với tổng mức đầu tư gần 15.000 tỷ đồng.
Ở nhiều địa phương khác, hiệu quả cải cách cũng thể hiện rõ qua chất lượng phục vụ hành chính công. Quảng Ninh ghi nhận thời gian xử lý TTHC giảm trung bình tới 50%, trong khi tỷ lệ hài lòng của người dân đạt trên 99%.
Tại Ninh Bình, mô hình Trung tâm Phục vụ hành chính công cấp xã sau một năm vận hành đang phát huy rõ vai trò đầu mối. Riêng tại xã Hiển Khánh, quy trình “4 tại chỗ” gồm tiếp nhận, thẩm định, phê duyệt và trả kết quả ngay tại chỗ giúp nhiều hồ sơ được xử lý chỉ trong vòng vài phút thay vì phải chờ nhiều ngày như trước.
Những con số trên cho thấy một thực tế quan trọng: Khi quyền lực quản lý được đưa gần hơn với người dân, hiệu quả phục vụ đang được cải thiện rõ rệt. Chính quyền cơ sở không còn đơn thuần là cấp thực thi mệnh lệnh hành chính mà dần trở thành trung tâm giải quyết trực tiếp các nhu cầu phát sinh trong đời sống xã hội.
Chuyển đổi số và bài toán năng lực để bộ máy mới vận hành bền vững
Tuy nhiên, việc trao thêm quyền cho cơ sở cũng đồng nghĩa với việc cấp xã phải gánh thêm khối lượng công việc lớn chưa từng có. Khi bộ máy tinh gọn hơn, áp lực công việc gần như dồn trực tiếp về tuyến đầu - nơi đội ngũ cán bộ cơ sở đang trở thành nhân tố quyết định sự thành công của toàn bộ mô hình cải cách.
Tại TPHCM, sau khi lực lượng cán bộ không chuyên trách kết thúc hoạt động từ cuối tháng 5, nhiều cán bộ cấp phường phải kiêm nhiệm đồng thời nhiều lĩnh vực vốn trước đây được phân chia riêng biệt. Tại phường Tân Đông Hiệp, cán bộ chuyên môn hiện phải xử lý đồng thời các vấn đề về môi trường, hạ tầng, nông nghiệp, thủy lợi, văn hóa - xã hội cùng hàng loạt kiến nghị phát sinh mỗi ngày từ người dân. Khối lượng công việc tăng mạnh khiến không ít cán bộ phải dành thời gian buổi tối để hoàn thiện kế hoạch và xử lý hồ sơ chuyên môn.
Áp lực này càng lớn hơn trong bối cảnh chuyển đổi số đã trở thành điều kiện gần như bắt buộc để bộ máy mới có thể vận hành hiệu quả. Khi cấp trung gian được cắt giảm, việc xử lý công việc đòi hỏi phải nhanh hơn, liên thông hơn và phụ thuộc ngày càng nhiều vào hạ tầng dữ liệu số.
Tại Quảng Trị, gần một năm triển khai mô hình mới cho thấy chuyển đổi số đang đóng vai trò sống còn đối với vận hành chính quyền cơ sở. Hiện toàn bộ UBND cấp xã trong tỉnh đã được kết nối mạng phục vụ dịch vụ công trực tuyến; hệ thống điều hành tác nghiệp được triển khai đến 100% xã, phường, đặc khu, trong khi tỷ lệ văn bản điện tử ký số đạt mức 90 - 100%. Phường Đông Hà là ví dụ rõ nét cho hiệu quả của quá trình số hóa bộ máy hành chính. Chỉ tính đến cuối tháng 4/2026, trung tâm hành chính công của địa phương này đã tiếp nhận hơn 14.000 hồ sơ với tỷ lệ giải quyết đúng hạn đạt tuyệt đối 100%. Hồ sơ trực tuyến chiếm hơn 91%, cho thấy thói quen tiếp cận dịch vụ công của người dân đang thay đổi nhanh chóng.
Tuy vậy, bức tranh chuyển đổi số vẫn tồn tại không ít điểm nghẽn. Hạ tầng viễn thông tại nhiều khu vực vùng sâu, vùng xa chưa đồng bộ; nguy cơ “lõm sóng” vẫn xuất hiện trong khi năng lực số của một bộ phận cán bộ cơ sở chưa theo kịp yêu cầu mới.
Tinh gọn bộ máy chỉ là bước khởi đầu của cải cách hành chính. Muốn mô hình CQĐP 2 cấp vận hành hiệu quả lâu dài, bài toán quan trọng hơn nằm ở chất lượng đội ngũ cán bộ và khả năng thích ứng công nghệ của bộ máy cơ sở.
XUÂN MAI