Sự ra đời của công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS-SNP) đang tạo bước đột phá trong giám định ADN, mở ra hy vọng xác định danh tính cho nhiều hài cốt liệt sĩ, góp phần giúp nhiều gia đình có thể đón người thân trở về.
Bước đột phá từ công nghệ NGS-SNP
PGS, TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết, việc làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới NGS-SNP đánh dấu bước chuyển quan trọng trong công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ, mở ra khả năng giải quyết nhiều trường hợp mà các phương pháp trước đây gần như bế tắc.
Trong nhiều năm qua, Trung tâm Giám định ADN chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích ADN ty thể để xác định danh tính liệt sĩ. Tuy nhiên, hiệu quả của phương pháp này còn hạn chế, nhất là đối với các mẫu hài cốt đã bị phân hủy nghiêm trọng. Thống kê giai đoạn 2019 - 2021 cho thấy, Trung tâm tiếp nhận và giám định 4.276 mẫu hài cốt liệt sĩ nhưng chỉ thu được dữ liệu ADN từ 1.205 mẫu. Trong số này, hơn 900 mẫu đủ điều kiện để đối chiếu và cuối cùng chỉ xác định được danh tính của 9 trường hợp. Những con số trên phản ánh rõ những giới hạn của công nghệ ADN ty thể trong điều kiện mẫu hài cốt đã trải qua hàng chục năm dưới tác động của môi trường.
Theo PGS, TS Phí Quyết Tiến, về bản chất, phương pháp ADN ty thể chỉ cho phép xác định quan hệ huyết thống theo dòng mẹ. Điều này khiến việc nhận dạng phụ thuộc rất lớn vào khả năng tìm được thân nhân còn sống có cùng huyết thống bên ngoại như chị em ruột, cậu, dì hoặc các thế hệ liên quan. Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ kể từ khi chiến tranh kết thúc, nhiều thân nhân trực hệ đã qua đời hoặc không còn đủ điều kiện tham gia giám định, khiến quá trình xác định danh tính gặp nhiều trở ngại.
Bên cạnh đó, điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm của Việt Nam cũng là yếu tố bất lợi đối với công tác giám định ADN. Nhiệt độ và độ ẩm cao khiến xương và ADN bị phân hủy nhanh theo thời gian. Quá trình quy tập, bảo quản hài cốt qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau cũng làm chất lượng mẫu không đồng đều, ảnh hưởng đáng kể đến khả năng phân tích.
Sự xuất hiện của công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới NGS-SNP đang tạo ra bước tiến quan trọng trong lĩnh vực giám định ADN hài cốt liệt sĩ. Khác với phương pháp truyền thống, NGS-SNP có khả năng đọc và phân tích đồng thời hàng nghìn điểm biến thể di truyền (SNP). Ngay cả khi ADN đã bị phân mảnh nghiêm trọng do tác động của thời gian và môi trường, các điểm SNP vẫn có thể được phát hiện để phục vụ xác định quan hệ huyết thống.
Đây là ưu thế đặc biệt phù hợp với điều kiện thực tế tại Việt Nam, nơi phần lớn mẫu hài cốt liệt sĩ đều bị suy thoái ADN nặng hơn nhiều so với các quốc gia có khí hậu ôn đới.
“Kết quả thử nghiệm tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (tỉnh Cao Bằng) cho thấy tỷ lệ thu nhận ADN đạt tiêu chuẩn giám định bằng công nghệ NGS-SNP đạt tới 86,7%, cao gấp
4 lần so với công nghệ trước đây. Kết quả này là bước tiến mang tính đột phá, bởi giúp mở rộng đáng kể số lượng mẫu hài cốt có khả năng được phân tích", ông Tiến nhấn mạnh. Không chỉ nâng cao tỷ lệ thu nhận ADN, công nghệ mới còn thay đổi căn bản phương thức xác định quan hệ huyết thống. Nếu ADN ty thể chỉ giới hạn trong phạm vi dòng mẹ thì NGS-SNP cho phép mở rộng đối sánh với nhiều thế hệ khác nhau.
Thông qua các thuật toán phân tích di truyền hiện đại, việc xác định quan hệ huyết thống có thể thực hiện với những người thân ở khoảng cách xa hơn, thậm chí 3 hoặc 4 thế hệ. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều gia đình liệt sĩ hiện không còn thân nhân trực hệ để phục vụ đối sánh ADN. Những trường hợp từng được xem là gần như không còn hy vọng nay đã có thêm cơ hội được xác định danh tính.
Hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quốc gia
Một ưu điểm nổi bật khác của công nghệ NGS-SNP là khả năng xây dựng và khai thác cơ sở dữ liệu ADN quy mô lớn. Theo các tiêu chuẩn quốc tế, dữ liệu ADN của thân nhân và dữ liệu ADN từ hài cốt có thể được tích hợp trong một hệ thống thống nhất. Khi cơ sở dữ liệu ngày càng được mở rộng, mỗi mẫu ADN mới sẽ được tự động đối sánh với toàn bộ dữ liệu hiện có, qua đó nâng cao đáng kể khả năng tìm kiếm và nhận dạng.
Theo ông Tiến, đây cũng là định hướng lâu dài mà Việt Nam đang triển khai nhằm xây dựng nền tảng dữ liệu ADN phục vụ công tác xác định danh tính liệt sĩ trên phạm vi cả nước. Viện Sinh học đang phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng, trong đó có Cục C06 (Bộ Công an) xây dựng phương án thu thập, quản lý dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ theo hướng đồng bộ, thống nhất. Mục tiêu là hình thành hệ thống dữ liệu đầy đủ, bảo đảm khả năng kết nối và đối sánh trên diện rộng, góp phần nâng cao hiệu quả xác định danh tính các anh hùng liệt sĩ. "Chúng tôi kỳ vọng Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ mang lại những kết quả cụ thể trước mắt mà còn tạo nền tảng để giải quyết căn bản những tồn đọng trong công tác giám định ADN liệt sĩ trong những năm tới", ông Tiến chia sẻ.
Sau hơn 4 tháng triển khai, "Chiến dịch 500 ngày đêm" tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin đã đạt nhiều kết quả tích cực. Đến nay, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được 1.425 hài cốt liệt sĩ. Trong đó, 401 hài cốt được tìm kiếm trong nước, 174 hài cốt tại Lào và 850 hài cốt tại Campuchia. Công tác tìm kiếm các khu mộ liệt sĩ tập thể cũng ghi nhận nhiều kết quả tích cực. Tại tỉnh Tuyên Quang, lực lượng chức năng đã phát hiện 5 mộ liệt sĩ tập thể với khoảng 23 hài cốt. Đặc biệt, tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng (TPHCM), lực lượng chức năng đã triển khai tìm kiếm một khu mộ liệt sĩ tập thể được cho là có khoảng 100 hài cốt riêng lẻ, đồng thời phát hiện 32 di vật cùng 2 hài cốt liệt sĩ tập thể.
Đến nay, công tác lấy mẫu hài cốt liệt sĩ đã được triển khai đối với 66.013 ngôi mộ trên cả nước, trong đó 46.116 mộ đủ điều kiện lấy mẫu, đạt gần 70%. Đối với thân nhân liệt sĩ, đã có 93.464 mẫu sinh phẩm được thu thập, trong đó 53.036 mẫu đã được phân tích và đồng bộ vào cơ sở dữ liệu phục vụ công tác đối sánh ADN. Bên cạnh đó, 15.729 mẫu hài cốt liệt sĩ từ các địa phương đã được tiếp nhận và lưu trữ phục vụ công tác giám định ADN. Với hơn 93.000 mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ đã được thu thập, ngân hàng gen phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang từng bước được hình thành. Đây được xem là nền tảng khoa học quan trọng, mở ra cơ hội xác định danh tính cho hàng chục nghìn liệt sĩ còn thiếu thông tin.
Việc làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới không chỉ là thành tựu của khoa học Việt Nam mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Mỗi danh tính được xác định là thêm một gia đình được khép lại hành trình tìm kiếm người thân, thêm một anh hùng liệt sĩ được trở về với đúng tên tuổi của mình. Đó cũng là sự tri ân thiết thực đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc và là minh chứng cho nỗ lực không ngừng của khoa học trong việc thực hiện nghĩa cử thiêng liêng "Đền ơn đáp nghĩa".
Minh Châu