Điểm nhấn của quá trình này không phải giảm đầu mối bằng mọi giá mà tổ chức lại theo chức năng, tăng tính tự chủ và nâng cao chất lượng phục vụ người dân.
Không giảm đầu mối bằng mọi giá
Cùng với việc vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, quá trình sắp xếp đơn vị sự nghiệp công lập đang được nhiều địa phương đẩy nhanh tiến độ nhằm xây dựng bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu quả và phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Tinh thần xuyên suốt được nhiều địa phương quán triệt là không sáp nhập cơ học, không đơn thuần ghép các đơn vị có chức năng tương đồng để giảm đầu mối mà rà soát toàn diện chức năng, nhiệm vụ, quy mô hoạt động và nhu cầu thực tiễn để tổ chức lại theo hướng tích hợp các lĩnh vực có tính liên thông.
Điện Biên là một trong những địa phương triển khai quyết liệt chủ trương này. Sau quá trình rà soát, tỉnh giảm từ 102 xuống còn 84 đơn vị sự nghiệp công lập thuộc UBND tỉnh và các sở, cắt giảm 18 đầu mối nhưng vẫn bảo đảm hoạt động chuyên môn diễn ra thông suốt.
Theo Giám đốc Sở Nội vụ Điện Biên Nguyễn Tiến Đạt, việc sắp xếp không chỉ là điều chỉnh tổ chức bộ máy mà còn là bước chuyển quan trọng trong phương thức quản trị, phân bổ nguồn lực và phục vụ người dân. Vì vậy, mọi phương án đều được xây dựng trên nguyên tắc giảm tầng nấc trung gian, khắc phục chồng chéo chức năng nhưng không làm gián đoạn hoạt động của các cơ quan, đơn vị cũng như việc giải quyết thủ tục cho người dân và doanh nghiệp.
Thực tế triển khai tại Điện Biên cho thấy, thay vì sáp nhập theo kiểu cộng gộp, tỉnh lựa chọn tích hợp các chức năng có mối liên hệ chặt chẽ để hình thành những đơn vị có quy mô và năng lực thực hiện nhiệm vụ lớn hơn. Riêng lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch được tổ chức lại từ 7 xuống còn 3 đơn vị, đồng thời giảm 13 đầu mối cấp phòng. Một số đơn vị sau khi tổ chức lại còn được bổ sung thêm chức năng, tạo sự liên thông trong thực hiện nhiệm vụ và khai thác hiệu quả hơn nguồn nhân lực, cơ sở vật chất. Kết quả bước đầu cho thấy bộ máy được tinh gọn hơn, chức năng và nhiệm vụ được xác định rõ ràng, hạn chế tình trạng phân tán nguồn lực. Quan trọng hơn, quá trình chuyển đổi không tạo khoảng trống trong quản lý nhà nước cũng như cung ứng dịch vụ công.
Tuy nhiên, nhiều địa phương cũng thống nhất quan điểm, giảm đầu mối chỉ là bước khởi đầu. Điều quyết định thành công là hoàn thiện mô hình hoạt động của các đơn vị sau sắp xếp thông qua xây dựng vị trí việc làm, bố trí nhân sự theo năng lực, xử lý hiệu quả tài sản công, trụ sở dôi dư và từng bước mở rộng cơ chế tự chủ. Tinh thần này cũng được thể hiện rõ tại TP Huế. Theo phương án tổng thể, thành phố dự kiến giảm 264 đơn vị sự nghiệp công lập, tương đương hơn 36% số đầu mối hiện có. Đây là một trong những đợt sắp xếp có quy mô lớn nhất từ trước đến nay, tác động đến hầu hết lĩnh vực như giáo dục, y tế, văn hóa, nông nghiệp, xây dựng, khoa học - công nghệ. Điểm đáng chú ý là mục tiêu của TP Huế không chỉ dừng ở việc giảm số lượng đơn vị mà hướng tới nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công, tăng tính tự chủ và sử dụng hiệu quả nguồn lực. Sau sắp xếp, thành phố dự kiến còn 455 đơn vị sự nghiệp công lập, trong đó lĩnh vực giáo dục là khu vực được tổ chức lại mạnh nhất.
Từ thực tiễn của các địa phương có thể thấy, việc sắp xếp đơn vị sự nghiệp công lập đang chuyển từ tư duy "giảm bao nhiêu đầu mối" sang "nâng cao hiệu quả hoạt động như thế nào". Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khi bộ máy không chỉ gọn hơn mà còn phải đủ năng lực phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn.
Tái cấu trúc để nâng cao hiệu quả hoạt động
Giáo dục là lĩnh vực được nhiều địa phương ưu tiên sắp xếp bởi đây là hệ thống có số lượng đơn vị sự nghiệp công lập lớn và chịu tác động trực tiếp của việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Tuy nhiên, điểm chung trong các phương án là không cắt giảm trường lớp theo cách đồng loạt mà tính toán trên cơ sở quy mô dân số, điều kiện địa lý và nhu cầu học tập của người dân.
Tại Tuyên Quang, việc sắp xếp mạng lưới trường học được xác định là quá trình tái cấu trúc hệ thống giáo dục, chứ không đơn thuần giảm đầu mối quản lý. Địa phương đặt mục tiêu mỗi đơn vị hành chính cấp xã đều có đủ cơ sở giáo dục thiết yếu, đồng thời bảo đảm học sinh, nhất là ở vùng khó khăn không bị ảnh hưởng đến quyền học tập sau khi tổ chức lại mạng lưới trường lớp. Cùng với việc tinh gọn đầu mối, Tuyên Quang chủ trương giảm biên chế làm công tác quản lý, tăng biên chế trực tiếp giảng dạy, khai thác hiệu quả hơn cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên. Đây cũng là định hướng được nhiều địa phương lựa chọn nhằm chuyển nguồn lực từ bộ máy hành chính sang hoạt động chuyên môn.
Quảng Trị cũng yêu cầu các địa phương rà soát toàn diện mạng lưới cơ sở giáo dục, xây dựng phương án phù hợp với điều kiện thực tế từng địa bàn. Đối với khu vực miền núi, biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc sắp xếp phải được cân nhắc kỹ lưỡng để không làm tăng khoảng cách đến trường hoặc ảnh hưởng đến việc học của học sinh.
Tại Thái Nguyên, mục tiêu giảm tối thiểu 35% đầu mối cơ sở giáo dục công lập được đặt ra song song với yêu cầu mỗi xã vẫn phải bảo đảm đầy đủ các cấp học thiết yếu. Điều này cho thấy việc tinh gọn tổ chức không tách rời mục tiêu duy trì và nâng cao chất lượng giáo dục.
Không chỉ lĩnh vực giáo dục, việc tổ chức lại đơn vị sự nghiệp công lập còn diễn ra ở y tế, văn hóa, khoa học - công nghệ, nông nghiệp và môi trường. Tại Nghệ An, nhiều đơn vị được hợp nhất hoặc tổ chức lại theo hướng giảm đầu mối nhưng tăng quy mô hoạt động, đồng thời từng bước chuyển sang cơ chế tự chủ theo lộ trình để nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách và phát huy tính chủ động của đơn vị sự nghiệp.
Trong khi đó, Hưng Yên là một trong những địa phương đầu tiên triển khai thí điểm sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục công lập, với mục tiêu hoàn thành trước năm học 2026 - 2027. Quá trình thực hiện được yêu cầu bảo đảm hoạt động dạy và học diễn ra bình thường, hạn chế tối đa tác động đến giáo viên, học sinh và phụ huynh.
Thực tiễn từ các địa phương cho thấy, việc sắp xếp đơn vị sự nghiệp công lập chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng đổi mới phương thức quản trị. Sau khi tổ chức lại, nhiều địa phương tiếp tục xây dựng đề án vị trí việc làm, sắp xếp đội ngũ theo năng lực, xử lý tài sản và trụ sở dôi dư, đồng thời mở rộng cơ chế tự chủ đối với các đơn vị đủ điều kiện. Đây là những yếu tố quyết định để bộ máy sau sắp xếp hoạt động thực chất, tránh tình trạng chỉ giảm đầu mối về hình thức.
Quá trình sắp xếp đơn vị sự nghiệp công lập đang chuyển từ mục tiêu tinh giản bộ máy sang xây dựng hệ thống cung ứng dịch vụ công hiện đại, chuyên nghiệp và hiệu quả hơn. Những kết quả bước đầu tại Điện Biên, TP Huế, Nghệ An, Hưng Yên, Quảng Trị, Thái Nguyên hay Tuyên Quang cho thấy, khi việc tổ chức lại được thực hiện trên cơ sở đánh giá kỹ chức năng, nhiệm vụ và nhu cầu thực tiễn, bộ máy không chỉ tinh gọn hơn mà còn tạo điều kiện tập trung nguồn lực, nâng cao chất lượng quản trị và sử dụng hiệu quả ngân sách nhà nước.
Trong bối cảnh cả nước tiếp tục đổi mới tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, phù hợp với thực tiễn và "không sáp nhập cơ học" trở thành nguyên tắc xuyên suốt. Mục tiêu cuối cùng không phải là giảm bao nhiêu đơn vị sự nghiệp công lập mà là xây dựng hệ thống hoạt động hiệu quả hơn, có năng lực tự chủ cao hơn và phục vụ người dân, doanh nghiệp ngày càng tốt hơn. Đây cũng là nền tảng để các địa phương phát huy hiệu quả nguồn lực công, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
KHÁNH VÂN