Khiếu nại về bản quyền - tranh chấp khá phổ biến trên nền tảng số
Theo bà Trần Thị Thùy Dương, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), bên cạnh khả năng lan tỏa mạnh mẽ, môi trường số còn có đặc tính dễ sao chép, khiến các hành vi vi phạm bản quyền diễn ra nhanh chóng, ngày càng tinh vi và mang tính xuyên biên giới.
“Có 4 đặc điểm nổi bật của tình trạng vi phạm bản quyền hiện nay, gồm: Diễn ra thường xuyên; đa dạng về chủ thể thực hiện; có tính xuyên biên giới và liên tục biến hóa về phương thức, thủ đoạn. Khi một hình thức vi phạm bị phát hiện và xử lý, các đối tượng nhanh chóng chuyển sang phương thức mới để tiếp tục hành vi xâm phạm quyền”, bà Trần Thị Thùy Dương cho biết.
Không ít hành vi vi phạm còn bắt nguồn từ việc tổ chức, cá nhân chưa hiểu đầy đủ quy định của pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan. Dẫn ví dụ trong lĩnh vực âm nhạc, bà Dương cho hay, việc khai thác một tác phẩm không dừng ở quyền tác giả mà còn phải bảo đảm quyền liên quan. Quyền tác giả bảo hộ phần sáng tạo của nhạc sĩ, tác giả lời bài hát; quyền liên quan bảo vệ bản ghi âm, ghi hình, cuộc biểu diễn và chương trình phát sóng.
Thực tế, do chưa nắm rõ các quy định, nhiều tổ chức, cá nhân chỉ thực hiện thủ tục xin phép đối với một quyền mà bỏ sót quyền còn lại. Bởi vậy, dù đã được phép sử dụng tác phẩm hoặc bản ghi, họ vẫn có thể rơi vào tình trạng xâm phạm quyền liên quan hoặc quyền tác giả. Đây là nguyên nhân khá phổ biến dẫn đến những vi phạm không xuất phát từ chủ đích.
Còn theo Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ VH-TT&DL) Phạm Thị Kim Oanh, không phải mọi nội dung trên internet đều có thể tự do sử dụng. Việc ghi nguồn, dẫn nguồn hoặc gắn đường link không đồng nghĩa với việc người dùng đã được phép khai thác tác phẩm.
Trước khi sử dụng hình ảnh, video, âm nhạc, bài báo, chương trình phát sóng… người sáng tạo nội dung số phải xác định rõ nguồn gốc và tình trạng pháp lý của nội dung. Việc khai thác chỉ được thực hiện khi có sự cho phép của chủ thể quyền, khi nội dung thuộc trường hợp ngoại lệ theo Luật Sở hữu trí tuệ hoặc nằm trong phạm vi đã được nền tảng cấp quyền.
Trước quan điểm cho rằng một số quy định về sở hữu trí tuệ có thể trở thành rào cản đối với hoạt động sáng tạo nội dung, nhất là những sản phẩm mang tính nghệ thuật, Ths Phạm Ngọc Khuê, Khoa Quản lý Văn hóa, Nghệ thuật, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội nhấn mạnh: “Tự do sáng tạo nghệ thuật là quyền cơ bản của con người, được Nhà nước bảo trợ thông qua cơ chế bảo hộ bản quyền và hành lang pháp lý minh bạch. Bảo hộ bản quyền vừa giúp bảo vệ tính toàn vẹn của tác phẩm, vừa ngăn chặn việc xuyên tạc hoặc lợi dụng nghệ thuật cho các mục đích bất chính, qua đó góp phần gìn giữ các giá trị đạo đức và bảo đảm an toàn văn hóa quốc gia”.
Cần chuyển từ tư duy “chống vi phạm” sang “xây hệ sinh thái quyền”
PGS, TS Đỗ Thị Thanh Thủy, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng tham gia sâu vào quá trình sản xuất, phân phối nội dung, Việt Nam cần chủ động hoàn thiện hạ tầng của “hệ sinh thái quyền”, thay vì tiếp tục chạy theo xử lý từng vụ việc đơn lẻ. Hệ sinh thái này phải bao gồm cơ sở pháp lý rõ ràng về trách nhiệm của nền tảng trung gian; cơ chế thông báo, gỡ bỏ và xử lý tái vi phạm; hạ tầng công nghệ phục vụ đăng ký, xác thực, theo dõi và truy vết quyền; mô hình cấp phép, thanh toán bản quyền thuận tiện; cùng cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp nền tảng, đơn vị công nghệ và tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả.
Chia sẻ những kinh nghiệm từ Nhật Bản tại “Hội thảo về thực thi bản quyền trên môi trường số” vừa được Cục Bản quyền tác giả Việt Nam phối hợp với Cục Bản quyền tác giả Nhật Bản tổ chức, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Nhật Bản Kawakami Toshihiro khẳng định, để nuôi dưỡng và phát triển ngành anime, manga cũng như các ngành công nghiệp sáng tạo, Nhật Bản luôn nỗ lực bảo vệ và bảo hộ quyền tác giả, đặc biệt trên môi trường số. Những năm gần đây, tình trạng vi phạm bản quyền trên không gian mạng đã trở thành thách thức rất lớn. Đối với các tác phẩm được phát hành ngoài lãnh thổ Nhật Bản, công tác bảo hộ càng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý bản quyền của các quốc gia.
Nguyệt Hà