Nếu được thông qua, chính sách sẽ mở rộng mạng lưới an sinh, giúp hàng triệu người cao tuổi không có lương hưu thêm điểm tựa để giảm gánh nặng mưu sinh khi sức khỏe ngày càng suy giảm.
Tuổi già vẫn mưu sinh vì không có lương hưu
Mỗi buổi sáng, khi nhiều người cùng độ tuổi dành thời gian nghỉ ngơi, tập thể dục thì bà Bùi Thị Hà (71 tuổi, Nghệ An) lại tất bật chuẩn bị hàng hóa mang ra chợ. Ở tuổi ngoài 70, đôi chân chậm hơn, sức khỏe không còn như trước nhưng bà vẫn đều đặn bán hàng để có tiền trang trải cuộc sống. "Bán được đồng nào hay đồng đó. Không làm thì không có tiền chi tiêu hằng ngày", bà Hà chia sẻ.
Theo bà Hà, tuổi tác khiến việc đứng bán hàng nhiều giờ trở nên khó khăn hơn trước rất nhiều. Những cơn đau lưng, đau khớp xuất hiện thường xuyên nhưng bà vẫn cố gắng vì không có lương hưu hay khoản thu nhập ổn định nào khác. Khi biết Dự thảo Luật Bảo hiểm xã hội (sửa đổi) đang đề xuất giảm độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội xuống còn 70 tuổi, bà Hà không giấu được niềm vui: "Nếu được hưởng trợ cấp từ 70 tuổi thì những người như tôi sẽ đỡ vất vả hơn. Khoản tiền ấy có thể không lớn nhưng cũng giúp mua thuốc, chi tiêu những việc cần thiết và bớt phụ thuộc vào con cháu".
Tại Lào Cai, bà Nguyễn Thị Hạnh (69 tuổi) vẫn đều đặn mang rau ra chợ bán mỗi ngày. Dù người cao tuổi không còn nhiều nhu cầu chi tiêu như lúc trẻ nhưng các khoản tiền điện, nước, thực phẩm và đặc biệt là thuốc men vẫn là gánh nặng khi sức khỏe giảm sút. "Buôn bán bây giờ khó hơn trước, sức khỏe cũng yếu đi nhiều. Điều tôi mong nhất là khi về già có một khoản trợ cấp ổn định để cuộc sống bớt chật vật. Nếu chính sách giảm độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội xuống còn 70 tuổi được thực hiện thì sẽ có thêm nhiều người cao tuổi không lương hưu như tôi được hỗ trợ sớm hơn. Đó là nguồn động viên rất lớn đối với những người lao động cả đời nhưng không có điều kiện tham gia bảo hiểm xã hội như chúng tôi. Công việc buôn thúng bán mẹt ráo mồ hôi là hết tiền nên chúng tôi chả có tích lũy. Nhiều lúc nhìn quãng đường trước mắt khi tuổi già không việc làm, không thu nhập lại bệnh tật mà không khỏi hoang mang”, bà Hạnh bày tỏ.
Những câu chuyện của bà Hà hay bà Hạnh không phải cá biệt. Tại nhiều địa phương, không ít người cao tuổi vẫn phải tiếp tục làm những công việc nhỏ lẻ như bán hàng, nhặt ve chai, làm nông hay lao động thời vụ để duy trì cuộc sống. Với họ, một khoản trợ cấp hằng tháng tuy không lớn nhưng có thể giúp giảm bớt áp lực mưu sinh và tạo cảm giác yên tâm hơn khi tuổi cao sức yếu.
Mở rộng chính sách để nhiều người được thụ hưởng
Xuất phát từ thực tiễn đó, Dự thảo Luật Bảo hiểm xã hội (sửa đổi) đang đưa ra 2 phương án về độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội. Đáng chú ý, phương án 2 đề xuất giao Chính phủ quyết định việc giảm dần độ tuổi hưởng trợ cấp xuống đủ 70 tuổi, căn cứ vào điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và khả năng cân đối ngân sách nhà nước. Trường hợp tiếp tục giảm xuống dưới 70 tuổi, Chính phủ sẽ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định.
Hiện theo quy định của Luật Bảo hiểm xã hội, chỉ những người từ đủ 75 tuổi trở lên, không có lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng mới được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội. Việc trao thêm thẩm quyền cho Chính phủ được kỳ vọng sẽ giúp quá trình điều chỉnh chính sách linh hoạt hơn, phù hợp với tốc độ già hóa dân số và điều kiện phát triển của đất nước, thay vì phải chờ quy trình sửa đổi kéo dài. Trong khi đó, phương án còn lại là giữ nguyên quy định hiện hành với độ tuổi hưởng trợ cấp từ đủ 75 tuổi để tiếp tục lấy ý kiến.
Quá trình góp ý dự thảo cho thấy, nhiều địa phương bày tỏ sự đồng tình với phương án mở rộng đối tượng thụ hưởng. Tỉnh Sơn La kiến nghị giảm độ tuổi xuống 70 và đề xuất bổ sung thêm các tiêu chí như người sống đơn thân, người khuyết tật hoặc cư trú tại vùng đặc biệt khó khăn thay vì chỉ căn cứ vào tiêu chí hộ nghèo, cận nghèo.
Theo địa phương này, cách tiếp cận đó sẽ giúp chính sách đến đúng những người cao tuổi thực sự cần hỗ trợ, nhất là lao động phi chính thức, người làm nông nghiệp hoặc những người không có điều kiện tham gia bảo hiểm xã hội trong suốt quá trình lao động.
Bên cạnh việc mở rộng diện hưởng, nhiều địa phương cũng kiến nghị nghiên cứu điều chỉnh tăng mức trợ cấp hưu trí xã hội để phù hợp với mặt bằng chi phí sinh hoạt hiện nay. Sở Nội vụ Hà Tĩnh và Hưng Yên đề xuất nâng mức chuẩn trợ cấp nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu tối thiểu của người cao tuổi.
Bộ Nội vụ cho rằng, việc điều chỉnh mức hưởng cần được tính toán hài hòa giữa khả năng ngân sách và mục tiêu bảo đảm cuộc sống cho người cao tuổi, đồng thời không làm giảm động lực tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của người dân. Theo quy định hiện hành, mức trợ cấp hưu trí xã hội do Chính phủ quy định và được rà soát, điều chỉnh định kỳ 3 năm một lần.
Thực tế, nhiều địa phương đã chủ động bổ sung nguồn ngân sách để hỗ trợ người cao tuổi cao hơn mức chung. TP Hà Nội và TPHCM hỗ trợ 650.000 đồng/người/tháng; Hải Phòng và Quảng Ninh hỗ trợ 700.000 đồng/người/tháng; Tuyên Quang hỗ trợ 530.000 đồng/người/tháng. Không chỉ nhận trợ cấp bằng tiền, 100% người hưởng trợ cấp hưu trí xã hội còn được cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí. Đây là chính sách có ý nghĩa thiết thực bởi chi phí khám, chữa bệnh thường tăng lên đáng kể khi tuổi cao.
Theo các chuyên gia, việc giảm độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội không đơn thuần là mở rộng thêm một nhóm đối tượng thụ hưởng mà còn góp phần hình thành mức sàn an sinh tối thiểu cho những người cao tuổi không có lương hưu hoặc nguồn thu nhập ổn định. Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, chính sách này được kỳ vọng sẽ giúp hàng triệu lao động phi chính thức, lao động nông thôn và phụ nữ có quá trình làm việc không liên tục có thêm chỗ dựa khi không còn khả năng lao động.
Về lâu dài, các chuyên gia cũng đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu an sinh xã hội đồng bộ, kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và dữ liệu của bảo hiểm xã hội Việt Nam để việc xác định đối tượng và chi trả trợ cấp được thực hiện tự động, minh bạch, giảm thủ tục hành chính và bảo đảm mọi người đủ điều kiện đều có thể tiếp cận chính sách một cách thuận lợi nhất.
K.VÂN