Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, những kỷ vật ấy không chỉ kể lại một giai đoạn lịch sử hào hùng mà còn là cầu nối đưa ký ức trở về với gia đình, người thân.
Những cuộc đời phía sau mỗi kỷ vật
Những ngày này, không gian trưng bày tài liệu lưu trữ và kỷ vật của cán bộ đi B với chủ đề "Thanh xuân gửi lại" tại Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã khiến nhiều người lặng đi vì xúc động. Sau hơn 50 năm, nhiều cán bộ đi B và thân nhân lần đầu được gặp lại những kỷ vật từng gửi lại trước ngày lên đường vào chiến trường. Đó là những lá đơn tình nguyện viết bằng máu, sơ yếu lý lịch, học bạ, quyết định điều động, giấy chứng minh, thẻ cán bộ, sổ tiết kiệm, những trang nhật ký, thư từ hay chiếc khăn tay được người thân thêu trước lúc chia xa. Mỗi hiện vật là một câu chuyện về lòng yêu nước, về sự lựa chọn đầy quả cảm của một thế hệ sẵn sàng hiến dâng tuổi xuân, xương máu cho độc lập dân tộc. Có người bật khóc khi lần đầu tiên được nhìn thấy nét chữ của cha. Cũng có người nghẹn ngào thốt lên: "Gia đình tôi hôm nay mới thực sự được đoàn tụ".
Bà Nguyễn Thị Nga, Phó Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) cho biết, hơn 100 tài liệu, hình ảnh và kỷ vật gốc được lưu giữ suốt nhiều thập kỷ, nay được giới thiệu tới công chúng, đã góp phần khắc họa chân thực lý tưởng cách mạng, tinh thần cống hiến và sự hy sinh của một thế hệ. Điều làm nên giá trị của cuộc trưng bày không nằm ở số lượng hiện vật mà ở những cuộc đời phía sau mỗi trang tài liệu. Mỗi lá thư, mỗi trang nhật ký, cuốn sổ tay hay tấm ảnh cũ đều lưu giữ một phần ký ức tuổi trẻ, lý tưởng, niềm tin và sự hy sinh của những cán bộ đi B.
Nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã trao trả 10 bộ hồ sơ, kỷ vật của các cán bộ đi B cho thân nhân. Đối với ông Nguyễn An Hải (Láng Thượng, Hà Nội), đó là khoảnh khắc chờ đợi suốt nhiều thập kỷ. Sau 60 năm xa cách, người cha của ông - liệt sĩ, thầy giáo Nguyễn Đức Châu, lên đường đi B năm 1965 và anh dũng hy sinh nơi chiến trường, đã "trở về" qua những giấy tờ cá nhân ngả màu thời gian như giấy chứng minh, thẻ cán bộ, sơ yếu lý lịch. "Sau nhiều năm hy vọng, có lúc tưởng như thất vọng, hôm nay gia đình rất mừng khi được nhận lại kỷ vật của cha. Cầm những kỷ vật ấy trên tay, tôi có cảm giác như cha đang ở bên cạnh...", ông Hải xúc động chia sẻ.
Hơn 72.000 hồ sơ vẫn đang chờ tìm chủ nhân
Trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, để đáp ứng yêu cầu cấp bách của cách mạng miền Nam, hàng vạn cán bộ đi B đã bí mật vượt Trường Sơn vào chiến trường công tác và chiến đấu. Để bảo đảm tuyệt đối bí mật, trước khi lên đường, họ gửi lại toàn bộ hồ sơ cá nhân, giấy tờ tùy thân và kỷ vật tại Ủy ban Thống nhất của Chính phủ, chờ ngày trở về. Có người trở về sau ngày đất nước thống nhất để tìm lại những kỷ vật của tuổi trẻ. Nhưng cũng có những chiếc hộp lưu trữ chưa từng được mở, bởi chủ nhân của chúng đã mãi mãi nằm lại nơi chiến trường.
Hiện Trung tâm Lưu trữ quốc gia III bảo quản hơn 72.000 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B thuộc 89 tỉnh, thành phố theo địa giới hành chính các thời kỳ từ năm 1945 - 1975. Khối tài liệu đồ sộ này gồm hồ sơ cán bộ, đơn tình nguyện, thư từ, nhật ký, ảnh gia đình, thẻ Đảng, sổ Đoàn, huân chương, huy chương, giấy khen, bằng khen cùng nhiều tài sản cá nhân khác. Mỗi trang giấy đã ngả màu, mỗi bức ảnh sờn góc đều là chứng tích sống động về một thế hệ đã dành trọn tuổi trẻ cho độc lập, tự do của dân tộc. Theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, đến nay vẫn còn nhiều gia đình chưa hề biết hồ sơ, kỷ vật của người thân mình vẫn đang được gìn giữ tại đây.
Trong nhiều năm qua, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã xây dựng cơ sở dữ liệu, phần mềm và hệ thống tra cứu trực tuyến hồ sơ cán bộ đi B, đồng thời phối hợp với các địa phương rà soát, xác minh thân nhân để trao trả hồ sơ, kỷ vật cũng như phục vụ giải quyết chế độ, chính sách đối với người có công.
Theo bà Nguyễn Thị Nga, việc bảo quản hồ sơ đã khó, nhưng tìm đúng chủ nhân của những kỷ vật ấy còn khó khăn hơn nhiều. Sau hơn nửa thế kỷ, nhiều cán bộ đi B đã hy sinh hoặc qua đời, thân nhân chuyển nơi cư trú, địa giới hành chính nhiều lần thay đổi, trong khi không ít hồ sơ chỉ còn rất ít thông tin. Vì vậy, cán bộ lưu trữ phải kiên trì xác minh trong nhiều năm, phối hợp với nhiều bộ, ngành và chính quyền địa phương mới có thể tìm được đúng người để trao trả.
Chuyên đề trưng bày "Thanh xuân gửi lại" diễn ra từ ngày 17/7 đến hết dịp Quốc khánh 2/9/ tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, số 12 Đào Tấn, phường Giảng Võ, Hà Nội.
Châu Anh