Không chỉ tinh gọn đầu mối mà phải nâng cao hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Nhà nước, phục vụ người dân và doanh nghiệp tốt hơn.
Biến tài sản dôi dư thành nguồn lực
Cuộc sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy được khởi động mạnh mẽ từ tháng 11/2024 và triển khai liên tục trong năm 2025. Chưa đầy 4 tháng, đến ngày 1/3/2025, việc sắp xếp các bộ, cơ quan ngang bộ và cơ quan thuộc Chính phủ đã cơ bản hoàn thành.
Sau sắp xếp, ở cấp Trung ương còn 14 bộ, 3 cơ quan ngang bộ, giảm 5 bộ, cơ quan ngang bộ, tương ứng 22,7%; còn 5 cơ quan thuộc Chính phủ, giảm 3 cơ quan, tương ứng 37,5%. Toàn bộ 13 tổng cục và tổ chức tương đương được xóa bỏ; 509 cục và tổ chức tương đương được cắt giảm, tương ứng 76,2%; 231 vụ giảm 60,2%; 3.377 chi cục và tổ chức tương đương chi cục được cắt giảm, tương ứng 93,8%. Các ủy ban của Quốc hội cũng sáp nhập tới 4 đầu mối.
Số lượng đơn vị sự nghiệp công lập trong cơ cấu tổ chức của các bộ, ngành cũng giảm 82/224 đơn vị, tương ứng 36,6%. Việc sắp xếp các đơn vị sự nghiệp công lập khác tiếp tục được triển khai theo tinh thần Nghị quyết số 19-NQ/TW và định hướng của Ban Chỉ đạo Trung ương về tổng kết Nghị quyết số 18-NQ/TW.
Cùng với tinh gọn tổ chức ở Trung ương là cuộc sắp xếp đơn vị hành chính có quy mô lớn nhất kể từ khi thành lập nước. Sau sắp xếp, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh, giảm 29 tỉnh, thành phố; còn 3.321 đơn vị hành chính cấp xã, giảm 6.714 đơn vị, tương ứng 66,91%; đồng thời kết thúc hoạt động của 696 đơn vị hành chính cấp huyện.
Từ ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức vận hành trên toàn quốc. Thẩm quyền được phân định lại theo hướng rõ hơn, tăng quyền tự chủ cho địa phương, nhất là cấp xã. Trong 1.377 nhiệm vụ được phân cấp, có 949 nhiệm vụ giao cho địa phương. Tỷ lệ thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền địa phương tăng lên 56%, tạo điều kiện để chính quyền cơ sở chủ động hơn trong quản lý và phát triển kinh tế - xã hội.
Một trong những bài toán lớn sau sắp xếp là xử lý nhà, đất, trụ sở và tài sản công dôi dư. Bắc Ninh là một trong những địa phương cho thấy cách tiếp cận theo hướng biến tài sản dôi dư thành nguồn lực phục vụ phát triển.
Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức bộ máy theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, tỉnh phát sinh 1.003 cơ sở nhà, đất dôi dư. Thay vì để tài sản bỏ trống hoặc đầu tư xây dựng mới, tỉnh tập trung rà soát, điều chuyển, bố trí lại và chuyển đổi công năng.
Đến nay, 433 cơ sở đã được xử lý, gồm 39 cơ sở tiếp tục làm trụ sở, 18 cơ sở hoạt động sự nghiệp, 66 cơ sở chuyển thành cơ sở giáo dục, 13 cơ sở y tế, 241 cơ sở làm nhà văn hóa thôn, tổ dân phố và 56 cơ sở phục vụ các mục đích công cộng khác, 570 cơ sở còn lại đã có phương án xử lý cụ thể.
Bà Nguyễn Thị Huệ, Phó trưởng Phòng Quản lý giá và Công sản, Sở Tài chính Bắc Ninh cho biết, quan điểm của tỉnh là ưu tiên điều chuyển, bố trí lại hoặc chuyển đổi công năng để tiếp tục khai thác hiệu quả tài sản công. Chỉ những cơ sở thực sự không còn nhu cầu sử dụng hoặc không phù hợp mới thực hiện các phương án xử lý khác theo quy định.
Tại phường Nam Sơn (tỉnh Bắc Ninh) trụ sở UBND phường cũ được bố trí làm nơi làm việc của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể; trường Tiểu học Nam Sơn số 1 cũ được sử dụng làm trụ sở Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công và Ban Chỉ huy quân sự phường; trường THCS Nam Sơn cũ được giao Công an phường quản lý, sử dụng.
Đến ngày 25/6/2026, toàn bộ 570 cơ sở nhà, đất dôi dư tại Bắc Ninh đã có phương án xử lý. Trong đó, 444 cơ sở được phê duyệt quản lý, khai thác theo Nghị định số 108/2024/NĐ-CP; 48 cơ sở chuyển giao cho UBND các xã, phường quản lý; 19 cơ sở tiếp tục giao đơn vị sử dụng; 53 cơ sở xử lý theo quy định đối với các điểm trường vùng khó khăn; 4 cơ sở chuyển mục đích sử dụng đất và 2 cơ sở phục vụ dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình.
Câu chuyện của Bắc Ninh cho thấy, xử lý tài sản công sau sắp xếp không nhất thiết phải bắt đầu bằng bán hoặc thanh lý. Nếu được rà soát đúng nhu cầu, nhiều trụ sở cũ có thể trở thành trường học, cơ sở y tế, nhà văn hóa hoặc không gian phục vụ cộng đồng.
Từ “của để dành” thành nguồn lực phát triển
Đồng Nai đang tập trung xử lý các trụ sở, cơ sở nhà, đất dôi dư với mục tiêu không để tài sản công bỏ trống, xuống cấp, lấn chiếm hoặc thất thoát.
Một hướng đi được địa phương đặt ra là giao Trung tâm Dịch vụ tổng hợp cấp xã tiếp nhận, quản lý, khai thác những cơ sở không sử dụng vào mục đích để ở. Đây là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc UBND cấp xã, có tư cách pháp nhân và con dấu riêng.
Theo quy định, các trung tâm có thể xây dựng đề án sử dụng tài sản công vào mục đích kinh doanh, cho thuê, liên doanh, liên kết theo đúng pháp luật. Cách làm này mở ra khả năng tạo nguồn thu, tăng mức độ tự chủ tài chính và khai thác tốt hơn giá trị của các trụ sở cũ.
Đồng Nai cũng yêu cầu người đứng đầu các sở, ban, ngành và UBND xã, phường trực tiếp chỉ đạo, chịu trách nhiệm về kết quả sắp xếp, xử lý tài sản công. Danh mục các trụ sở dôi dư dự kiến chuyển giao về cấp xã được công khai, đồng thời việc điều chuyển phải gắn với cập nhật, điều chỉnh quy hoạch tỉnh, quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch đô thị phù hợp công năng mới.
Tại An Giang, tính đến ngày 31/1/2026, có 493 cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp được giao Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh quản lý, khai thác. Trong đó, 323 cơ sở đã hoàn tất thủ tục tiếp nhận, với tổng diện tích đất hơn 864.000m², diện tích nhà hơn 133.000m² và tổng giá trị nguyên giá hơn 2.413 tỷ đồng.
Địa phương phân loại các cơ sở thành những nhóm để có phương án xử lý phù hợp. Các cơ sở nhỏ lẻ, phân tán được ưu tiên cho mục đích công như văn phòng khóm, ấp, nhà trẻ, trường học hoặc phục vụ chính sách an sinh. Những cơ sở có vị trí sinh lợi cao được tính toán phương án đấu giá quyền sử dụng đất hoặc cho thuê ngắn hạn trong thời gian chờ hoàn thiện quy hoạch. Các cơ sở còn giá trị sử dụng được nghiên cứu cho thuê ngắn hạn có kiểm soát theo quy định.
Điểm chung trong cách làm của các địa phương là công khai danh mục, bảo đảm minh bạch, tránh thất thoát và không để tài sản công bị “đóng băng”.
Tại Đồng Tháp, mục tiêu đến hết năm 2026 là hoàn thành 100% việc rà soát, kiểm kê và cập nhật dữ liệu đối với toàn bộ trụ sở làm việc từ cấp tỉnh đến cấp xã. Việc kiểm kê được yêu cầu gắn với quy mô biên chế và mức độ khai thác thực tế, qua đó xác định rõ những cơ sở sử dụng chưa hết công suất hoặc dôi dư để có phương án xử lý.
Địa phương cũng kiểm soát chặt việc đề xuất xây dựng mới trụ sở, chỉ xem xét khi thực sự cần thiết và sau khi đánh giá đầy đủ khả năng khai thác các cơ sở hiện có. Với tài sản dôi dư, các phương án thu hồi, điều chuyển, đấu giá, cho thuê hoặc chuyển đổi công năng sang giáo dục, y tế, văn hóa được thực hiện theo quy định, đồng thời đẩy mạnh công khai dữ liệu tài sản công trên môi trường số.
Theo Bộ Tài chính, đến nay 34/34 địa phương đã hoàn thành việc sắp xếp, xử lý các cơ sở nhà, đất. Tổng số cơ sở nhà, đất đã hoàn thành thủ tục bước đầu là 26.477 cơ sở. Trong số này, 3.015 cơ sở được bố trí làm cơ sở giáo dục, đào tạo; 648 cơ sở làm cơ sở y tế; 2.385 cơ sở làm thiết chế văn hóa, thể thao và 626 cơ sở phục vụ các mục đích công cộng khác.
Kết quả này góp phần bảo đảm bộ máy mới đi vào hoạt động ổn định ngay sau khi hoàn thành sắp xếp đơn vị hành chính. 100% cơ quan, tổ chức, đơn vị sau sắp xếp đã có trụ sở làm việc phục vụ công tác và về cơ bản đã được giao quản lý chính thức.
Tinh gọn bộ máy không chỉ tạo ra sự thay đổi về tổ chức mà còn mở ra dư địa tiết kiệm ngân sách đáng kể. Theo báo cáo của Đoàn giám sát Ủy ban Thường vụ Quốc hội, riêng việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã giai đoạn 2019 - 2021 đã giúp cả nước giảm 8 đơn vị hành chính cấp huyện và 561 đơn vị hành chính cấp xã; tinh giản 706 cán bộ, công chức cấp huyện, 9.694 cán bộ, công chức cấp xã và 8.448 người hoạt động không chuyên trách cấp xã. Qua đó, ngân sách nhà nước tiết kiệm khoảng 2.008,63 tỷ đồng, gồm 787,84 tỷ đồng giảm chi tiền lương và phụ cấp, 344,79 tỷ đồng giảm chi hoạt động hành chính và khoảng 876 tỷ đồng giảm chi phụ cấp cho người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố.
Trong giai đoạn đổi mới mạnh mẽ từ năm 2026, với định hướng vận hành mô hình chính quyền địa phương tinh gọn, dự kiến khoảng 250.000 người hưởng lương ngân sách được giảm, gồm khoảng 130.000 công chức, viên chức và 120.000 người hoạt động không chuyên trách cấp xã. Ước tính nguồn ngân sách tiết kiệm từ tiền lương và định mức chi hành chính trong giai đoạn 2026 - 2030 có thể lên tới khoảng 190.500 tỷ đồng.
Điều quan trọng là nguồn lực tiết kiệm ấy không chỉ nằm trên bảng cân đối ngân sách mà cần được chuyển hóa thành những giá trị cụ thể cho người dân. Một phần nguồn lực được định hướng phục vụ an sinh xã hội, hoàn thiện chế độ chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách, mở rộng diện bao phủ bảo hiểm y tế, tăng mức trợ cấp cho các đối tượng bảo trợ xã hội và thực hiện tốt chính sách đối với người có công.
Theo Nghị quyết số 245/2025/QH15, Quốc hội cho phép sử dụng 10% số tiết kiệm chi thường xuyên ngân sách nhà nước năm 2025, khoảng 5.500 tỷ đồng, để đầu tư xây dựng các trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp từ tiểu học đến THCS tại các xã biên giới đất liền. Đó chính là thước đo quan trọng nhất của một cuộc cải cách: Nguồn lực tiết kiệm từ bộ máy phải quay trở lại phục vụ cộng đồng.
Để bộ máy mạnh hơn, người dân được phục vụ tốt hơn
Sau hơn một năm, chính quyền địa phương 2 cấp đã qua bước sắp xếp ban đầu, nay phải tập trung vào chất lượng vận hành. Việc tiếp theo là làm cho bộ máy mới vận hành ổn định, công việc rõ người, rõ trách nhiệm và người dân được phục vụ tốt hơn.
Quyết tâm chính trị của Đảng tại Đại hội XIV về việc tinh gọn bộ máy không đơn thuần là một cuộc “cắt giảm cơ học” về mặt nhân sự hay sáp nhập các ranh giới địa lý hành chính. Đây là một chiến lược cải cách sâu sắc nhằm giải phóng sức sản xuất, đưa bộ máy nhà nước trở về đúng quỹ đạo: Tinh gọn để phục vụ tốt hơn, tinh gọn để mạnh mẽ hơn và quan trọng nhất, tinh gọn để dồn lực lo cho dân.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhiều lần khẳng định, mục tiêu cuối cùng của tinh gọn bộ máy không phải là cắt giảm cơ học mà là nâng cao hiệu năng, hiệu quả. Tinh gọn để bộ máy hoạt động trơn tru, "ít người nhưng vẫn hoàn thành tốt nhiệm vụ", hướng đến yêu cầu cao nhất là tạo mọi điều kiện thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp, giúp đất nước phát triển. Không có bộ máy gọn nhẹ, hiệu quả, đất nước không thể cất cánh.
Tinh thần này được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 221/NQ-CP của Chính phủ ban hành Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 76-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Chương trình đặt yêu cầu tổ chức triển khai nghiêm túc, toàn diện, đồng bộ và hiệu quả các chủ trương của Trung ương; tạo sự thống nhất trong chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương. Đồng thời, từng nhiệm vụ phải được xác định rõ cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, sản phẩm, thời hạn hoàn thành và cơ chế theo dõi, đôn đốc, kiểm tra, đánh giá.
Một yêu cầu xuyên suốt là bảo đảm “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ tiến độ, rõ kết quả”, đề cao trách nhiệm người đứng đầu và kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc phát sinh từ thực tiễn. Trong tháng 10, các bộ, cơ quan ngang bộ phải hoàn thành việc sắp xếp tổ chức bộ máy bên trong gắn với phân cấp, phân quyền.
Chương trình hành động của Chính phủ xác định 9 nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm, từ quán triệt và xây dựng kế hoạch triển khai Kết luận số 76-KL/TW; hoàn thiện thể chế, chức năng, nhiệm vụ, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với nguồn lực, công cụ thực thi và kiểm soát quyền lực; đến nghiên cứu xây dựng khu kinh tế đặc biệt, mô hình đơn vị hành chính cấp xã mang tính hạt nhân; hoàn thiện khung tổ chức hệ thống hành chính nhà nước; bảo đảm nguồn lực cho cấp xã; tiếp tục sắp xếp, tinh gọn bộ máy bên trong các bộ, cơ quan ngang bộ và mạng lưới đơn vị sự nghiệp công lập.
Cùng với đó là cơ cấu lại, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, nhất là ở cấp xã; đẩy mạnh chuyển đổi số, liên thông dữ liệu, chuẩn hóa phần mềm phục vụ vận hành mô hình chính quyền 2 cấp; xử lý hiệu quả trụ sở, tài sản công, hồ sơ, tài liệu sau sắp xếp.
Trong các nhiệm vụ này, hoàn thiện thể chế và phân cấp, phân quyền là điều kiện then chốt để mô hình mới vận hành hiệu quả. Các bộ, cơ quan ngang bộ phải đẩy nhanh việc rà soát, ban hành các văn bản quy định chi tiết, kịp thời tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế cho địa phương; đồng thời đồng bộ hóa hệ thống pháp luật về phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền gắn với bảo đảm nguồn lực và cơ chế kiểm soát quyền lực.
Những quy định còn chồng chéo, giao thoa, chưa rõ trách nhiệm hoặc không còn phù hợp với mô hình mới cần được xử lý dứt điểm, hướng tới nguyên tắc: Một việc có một cơ quan chủ trì, một đầu mối chịu trách nhiệm chính, một nguồn dữ liệu dùng chung, một quy trình phối hợp liên thông và một cơ chế kiểm tra, giám sát.
Cùng với đó, cải cách thủ tục hành chính phải tiếp tục được đẩy mạnh, giảm chi phí tuân thủ và thời gian thực hiện cho người dân, doanh nghiệp. Chuyển đổi số phải thực sự trở thành công cụ quản trị, thay vì chỉ dừng ở số hóa quy trình.
Tinh gọn bộ máy cũng phải gắn chặt với việc bố trí và sử dụng đội ngũ cán bộ. Cán bộ phải được sắp xếp đúng năng lực, đúng yêu cầu công việc; cấp xã phải được bảo đảm đủ nhân lực, nguồn lực và công cụ để thực hiện những nhiệm vụ được phân cấp.
Đồng thời, tài sản công, trụ sở, hồ sơ, tài liệu sau sắp xếp phải được xử lý dứt điểm, tránh lãng phí. Những điều kiện thiết yếu về giáo dục, y tế, văn hóa, an sinh xã hội và đời sống người dân phải được bảo đảm trong suốt quá trình tổ chức lại bộ máy.
Sau giai đoạn sắp xếp, thước đo quan trọng nhất của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp sẽ không nằm ở số lượng đầu mối được giảm hay bao nhiêu đơn vị được sáp nhập, mà ở chất lượng phục vụ và hiệu quả quản trị. Khi một thủ tục được giải quyết nhanh hơn, một quyết định được ban hành đúng thẩm quyền hơn, một nguồn lực được sử dụng tiết kiệm hơn và người dân, doanh nghiệp được phục vụ thuận lợi hơn, khi đó mục tiêu của tinh gọn bộ máy mới thực sự được hiện thực hóa.
Tinh gọn, vì vậy, không phải là đích đến của một cuộc sắp xếp hành chính, mà là điểm khởi đầu cho một phương thức quản trị mới. Giá trị cuối cùng của cuộc cải cách tổ chức bộ máy là xây dựng một bộ máy nhà nước tinh, gọn, mạnh, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả; dồn được nhiều hơn nguồn lực cho phát triển và chăm lo tốt hơn cho nhân dân.
Nguyễn Síu