Mái nhà phủ rêu kể chuyện núi rừng
Từ trung tâm phường Hà Giang, theo con đường uốn lượn khoảng 20km men sườn núi, du khách có thể đến Xà Phìn. Ở độ cao hơn 1.000m so với mực nước biển, nơi đây quanh năm mát mẻ, nhiều sương và độ ẩm cao. Trong điều kiện ấy, rêu tự nhiên phủ lên những mái nhà lá cọ theo năm tháng. Những mảng xanh nối tiếp nhau trên mái nhà, hòa vào màu xanh của núi rừng, tạo nên khung cảnh đặc biệt.
Xà Phìn hiện có 54 hộ với 270 nhân khẩu, đều là đồng bào Dao. Bà Bàn Thị Thín, người dân ở Xà Phìn cho biết, gia đình bà đã sống trong căn nhà sàn lợp lá cọ hơn 15 năm. Khí hậu ẩm, mùa đông thường có sương mù dày khiến rêu nhanh chóng bám kín mái.
Với người dân Xà Phìn, màu xanh phủ trên những mái nhà đã dần trở thành một phần quen thuộc của bản làng. Rêu không được gieo trồng, cũng chẳng ai cố tạo ra, mà lặng lẽ tìm đến theo sương núi, mưa rừng và độ ẩm của vùng đất nằm ở độ cao hơn 1.000m. Năm này qua năm khác, từng lớp rêu bám trên những tàu lá cọ, dày lên theo thời gian, phủ kín mái nhà bằng một màu xanh trầm mặc. Có những mái nhà đã 20 - 30 năm tuổi, rêu phủ dày, xen giữa những mảng xanh là những nhánh lan rừng, khiến ngôi nhà như hòa hẳn vào núi rừng.
Ông Đặng Văn Háu, người có uy tín ở Xà Phìn cho biết, mỗi mái nhà gắn với một gia đình, một câu chuyện, những mùa nương rẫy và những đổi thay của cuộc sống. Người già lớn lên dưới mái nhà ấy, con cháu tiếp tục sinh hoạt trong không gian mà ông bà, cha mẹ từng gắn bó. Vì thế, khi rêu phủ xanh mái lá, người dân không xem đó là dấu hiệu của sự cũ kỹ mà như một lớp dấu ấn tự nhiên của thời gian.
Đằng sau những mái nhà cũ còn là nhiều nét văn hóa đặc sắc. Người Dao ở Xà Phìn vẫn lưu giữ kiểu nhà sàn truyền thống, trong đó mái lá cọ vừa tạo nên vẻ đẹp riêng vừa giúp không gian bên trong mát vào mùa hè, ấm hơn vào mùa đông.
Một chi tiết thú vị trong kiến trúc nhà ở nơi đây là "tai nhà". Theo ông Háu, mỗi ngôi nhà sàn thường có hai khoảng trống ở hai bên mái để lấy ánh sáng. Cách bố trí này không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn gắn với quan niệm truyền thống của người Dao về hướng nhà và cuộc sống của các thế hệ trong gia đình.
Nhà của ông Đặng Văn Nhiệm là một trong những ngôi nhà cổ ở Xà Phìn, với hệ thống cột lớn và mái rêu dày. Có đoạn rêu phủ tới khoảng 10cm, xen những bụi dương xỉ. Những mái nhà ấy vì thế giống như một cuốn sách mở. Mỗi lớp rêu, mỗi thân cột sẫm màu thời gian đều lưu giữ một phần ký ức của bản làng.
Từ mái rêu đến trải nghiệm du lịch cộng đồng
Xà Phìn sở hữu những điều kiện tự nhiên tuyệt vời để phát triển các loại cây đặc trưng, trong đó nổi bật nhất là chè Shan tuyết. Những cây chè Shan tuyết ở Xà Phìn đều là chè cổ thụ, mọc tự nhiên từ hàng trăm năm trước. Thân chè to lớn, phủ đầy rêu xanh với tán cây xòe rộng, toát lên vẻ đẹp kiên cường trước sự khắc nghiệt của thời tiết vùng cao. Đặc biệt, chè Shan tuyết được nuôi dưỡng bằng hơi sương mù của núi rừng, điều này khiến hương vị của chè mang một nét đặc trưng rất riêng, thanh mát và thơm ngát. Cứ mỗi dịp cuối tháng 9, đầu tháng 10, những thửa ruộng bậc thang trong thôn Xà Phìn lại chuyển sang màu vàng óng của lúa chín, xen lẫn những mái nhà sàn rêu tạo nên khung cảnh yên bình, thơ mộng và hùng vĩ, trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách.
Bà Trần Thị Thu Hà, du khách đến từ TPHCM cho biết, điều khiến bà ấn tượng là không gian thanh bình, không khí trong lành và trải nghiệm ngủ qua đêm trong căn nhà rêu cổ kính. Cảm giác se lạnh giữa núi rừng, phải đắp chăn vào ban đêm là một trải nghiệm khác biệt so với cuộc sống nơi đô thị.
Từ lợi thế sẵn có, một số hộ dân đã bắt đầu mở homestay, phục vụ ăn uống và lưu trú. Những căn nhà sàn truyền thống được giữ lại, cải tạo vừa phải để đón khách nhưng vẫn duy trì không gian sinh hoạt của gia đình.
Theo ông Lê Mạnh Dũng, Chủ tịch UBND xã Thanh Thủy, địa phương xác định giá trị của những mái nhà rêu không chỉ nằm ở kiến trúc truyền thống mà còn ở khả năng phát triển du lịch cộng đồng. Việc bảo tồn nhà truyền thống được gắn với trải nghiệm đời sống, ẩm thực và phong tục của người Dao, qua đó tạo thêm sinh kế cho người dân.
Khi địa phương định hướng phát triển du lịch cộng đồng, ông vận động người dân tiếp tục giữ những nếp nhà truyền thống. Với người Dao ở Xà Phìn, giữ mái rêu cũng là giữ lại một phần hồn văn hóa của cộng đồng.
Trong một ngôi làng mà rêu mọc tự nhiên theo thời gian, việc bảo tồn không có nghĩa là đóng khung quá khứ. Quan trọng hơn, đó là giữ lại những giá trị đủ sức sống để bước cùng hiện tại. Đến Xà Phìn, du khách có thể đi giữa những mái nhà xanh, theo người dân lên nương, tìm hiểu chè Shan Tuyết, ngắm ruộng bậc thang hoặc ngồi bên bếp lửa nghe những câu chuyện của bản làng. Những trải nghiệm ấy tạo nên một dạng du lịch chậm, nơi cảnh sắc và đời sống bản địa cùng trở thành một phần của hành trình.
Đức Kiên