Từ chăm sóc thụ động sang chủ động phòng ngừa
Theo PGS, TS Nguyễn Thị Liên Hương, Thứ trưởng Bộ Y tế, năm 2026, Việt Nam có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số. Dự báo đến năm 2036, nước ta sẽ bước vào giai đoạn dân số già.
Già hóa dân số diễn ra nhanh trong bối cảnh phần lớn người cao tuổi (NCT) vẫn sinh sống tại cộng đồng. Khoảng 63,28% NCT sống ở khu vực nông thôn, nơi khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế và chăm sóc còn hạn chế. Phụ nữ chiếm 57,82% tổng số NCT; gần 16% số NCT từ 80 tuổi trở lên.
Một vấn đề đáng quan tâm khác là tình trạng thiếu nguồn lực chăm sóc dài hạn. Khoảng 35% NCT sống một mình, sống cùng vợ hoặc chồng đều đã cao tuổi hoặc sống trong những hộ gia đình chỉ gồm NCT và cháu dưới 15 tuổi. Đây là những nhóm dễ bị tổn thương trước nguy cơ cô đơn, suy giảm chức năng và thiếu người hỗ trợ trong sinh hoạt hằng ngày.
Khả năng bảo đảm thu nhập khi về già cũng còn hạn chế. Năm 2025, khoảng 42% NCT được hưởng lương hưu, bảo hiểm xã hội, trợ cấp xã hội hoặc chế độ người có công, thấp hơn mục tiêu 55%. Một bộ phận lớn NCT vẫn phải dựa vào con cháu hoặc tiếp tục lao động để bảo đảm cuộc sống.
Những con số này cho thấy yêu cầu đổi mới cách tiếp cận đối với công tác NCT. Thay vì chủ yếu tập trung điều trị khi có bệnh, cần chuyển mạnh sang chăm sóc sức khỏe chủ động, phòng ngừa bệnh tật, phục hồi chức năng và quản lý sức khỏe lâu dài ngay tại cộng đồng.
Những năm qua, công tác chăm sóc NCT đã đạt nhiều kết quả. Theo Hội NCT Việt Nam, đến tháng 9, cả nước có khoảng 4,5 triệu NCT có hồ sơ theo dõi sức khỏe định kỳ; 500.000 người được khám sức khỏe định kỳ; hơn 96% NCT có thẻ bảo hiểm y tế. Cả nước có 609 cơ sở chăm sóc sức khỏe NCT, đang chăm sóc, nuôi dưỡng hơn 15.000 người.
Cùng với hệ thống cơ sở chăm sóc tập trung, nhiều mô hình chăm sóc NCT dựa vào cộng đồng đang được triển khai. Các trung tâm chăm sóc bán trú cho phép NCT đến sinh hoạt, tập luyện, phục hồi chức năng, tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao trong ngày rồi trở về với gia đình.
Biến già hóa dân số thành động lực phát triển
Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đã đặt vấn đề phát triển “kinh tế bạc”, qua đó vừa nâng cao chất lượng cuộc sống NCT, vừa tạo thêm động lực phát triển kinh tế - xã hội.
Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, NCT vẫn là lực lượng kinh tế quan trọng. Theo Hội NCT TP Hà Nội, gần 158.000 NCT trên địa bàn đang tham gia hoạt động kinh tế; hơn 15.000 người đạt danh hiệu làm kinh tế giỏi các cấp; gần 10.000 người là chủ doanh nghiệp, chủ hộ kinh doanh hoặc chủ trang trại, tạo việc làm cho gần 77.000 lao động. Những con số này cho thấy NCT không đồng nghĩa với việc rút khỏi đời sống kinh tế.
Tại Hà Nội, một số chính sách mới đang được triển khai nhằm thu hút nguồn lực xã hội đầu tư vào lĩnh vực chăm sóc NCT. Thành phố định hướng dành quỹ đất cho các cơ sở chăm sóc, dưỡng lão, trung tâm dịch vụ NCT; đồng thời nghiên cứu khai thác các cơ sở, trụ sở công dôi dư sau sắp xếp để phục vụ mục tiêu an sinh xã hội.
Các chính sách hỗ trợ đầu tư, tín dụng, đào tạo nhân lực và ứng dụng công nghệ số trong chăm sóc NCT cũng được đặt ra, hướng tới hình thành hệ sinh thái dịch vụ chăm sóc đa dạng, từ chăm sóc tại nhà, chăm sóc bán trú đến chăm sóc tập trung và phục hồi chức năng.
Cùng với đó, việc khuyến khích NCT tiếp tục tham gia thị trường lao động phù hợp sức khỏe và năng lực cần được xem là một bộ phận của chính sách thích ứng với già hóa dân số.
Điều quan trọng là các chính sách phải được triển khai đồng bộ, bảo đảm NCT ở nông thôn, vùng khó khăn và những người không có điều kiện kinh tế cũng được tiếp cận các dịch vụ cơ bản. Nếu chỉ phát triển các mô hình dịch vụ cao cấp tại đô thị, khoảng cách chăm sóc giữa các nhóm dân cư có thể tiếp tục gia tăng.
Phương Anh