Tinh thần đó đang được cụ thể hóa tại nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số thông qua những cách làm sáng tạo, trong đó lấy cộng đồng làm chủ thể, lấy bản sắc văn hóa làm nền tảng để phát triển sinh kế.
Khi di sản trở thành nguồn lực phát triển
Tại phường Mường Lay, tỉnh Điện Biên, Hợp tác xã Du lịch cộng đồng Quan Chiêng là một trong những mô hình tiêu biểu. Xuất phát từ hoạt động homestay của gia đình, bà Lù Thị Toản, Giám đốc Hợp tác xã đã vận động các hộ dân cùng tham gia phát triển du lịch, khai thác những lợi thế về văn hóa dân tộc Thái và cảnh quan lòng hồ.
Đến nay, Hợp tác xã có 33 hộ tham gia, từng bước hình thành chuỗi dịch vụ tương đối hoàn chỉnh, từ lưu trú, ẩm thực đến biểu diễn văn hóa và trải nghiệm cảnh quan. Mỗi năm, mô hình đón hàng nghìn lượt khách, tạo việc làm cho lao động địa phương; thu nhập bình quân của các hộ tham gia đạt từ 50 triệu đồng trở lên.
Điểm đáng chú ý là lợi ích từ du lịch không chỉ tập trung ở một vài cơ sở lưu trú mà được mở rộng tới nhiều hộ gia đình thông qua việc cùng cung cấp dịch vụ. Những giá trị văn hóa vốn hiện diện trong đời sống cộng đồng trở thành nguồn lực tạo thu nhập, góp phần cải thiện đời sống người dân.
Tại Lai Châu, bản du lịch cộng đồng Lao Chải 1, xã Khun Há được trao Giải thưởng VITA AWARDS 2026 ở hạng mục điểm đến có sản phẩm du lịch mang nội hàm văn hóa sâu sắc. Sức hấp dẫn của điểm đến không chỉ đến từ cảnh quan thiên nhiên mà còn từ những giá trị văn hóa được người dân gìn giữ và đưa vào hoạt động du lịch. Các dịch vụ lưu trú, trải nghiệm nghề thủ công, ẩm thực, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng được phát triển gắn với việc bảo tồn kiến trúc nhà ở, trang phục, tiếng nói, dân ca, nghề dệt lanh và thêu thổ cẩm của người Mông.
Ở thôn Khéo Lẹng, xã Lâm Thượng, tỉnh Lào Cai, gia đình bà Hoàng Thị Ngọt lựa chọn giữ lại ngôi nhà sàn đã gắn bó hơn 70 năm để phát triển homestay. Thay vì thay đổi toàn bộ không gian sống nhằm đáp ứng thị hiếu du khách, gia đình chỉ cải tạo một số hạng mục cần thiết, đồng thời sưu tầm thêm vật dụng, trang phục truyền thống của người Tày để tạo không gian trải nghiệm.
Từ những mô hình ban đầu, xã Lâm Thượng hiện có 10 homestay và 5 đội văn nghệ truyền thống, thu hút hơn 25.000 lượt khách mỗi năm. Những ngôi nhà sàn, trang phục, phong tục và sinh hoạt văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến.
Thực tế từ các địa phương cho thấy, bảo tồn và phát triển kinh tế không phải là 2 mục tiêu đối lập. Khi kiến trúc truyền thống, nghề thủ công, ẩm thực và nghệ thuật dân gian có thể tạo ra thu nhập, người dân sẽ có thêm động lực gìn giữ, trao truyền những giá trị ấy cho thế hệ sau.
Đưa bản sắc vào từng sản phẩm du lịch
Điểm chung ở những mô hình du lịch cộng đồng hiệu quả là người dân không phải tạo ra những giá trị văn hóa mới để phục vụ du khách mà biết cách giới thiệu, khai thác những gì đang hiện hữu trong đời sống của chính cộng đồng mình.
Với bà Lù Thị Toản, phát triển homestay bắt đầu từ việc giữ gìn không gian sinh hoạt truyền thống của gia đình, đưa ẩm thực và phong tục của người Thái vào các hoạt động phục vụ khách.
Những vật dụng quen thuộc, cách bài trí trong ngôi nhà, các món ăn truyền thống cùng những câu chuyện về phong tục, tập quán được giới thiệu một cách tự nhiên. Nhờ vậy, du khách không chỉ có nơi lưu trú mà còn được trải nghiệm văn hóa Thái ngay trong không gian sinh hoạt của người dân địa phương.
Không chỉ không gian nhà ở, nghề thủ công truyền thống cũng đang được nhiều hộ dân lựa chọn làm điểm nhấn để phát triển sản phẩm du lịch. Tại bản Huổi Lèng, xã Mường Tùng, Điện Biên, chị Lò Sử Hóa đưa nghề làm giày thêu truyền thống của người Xạ Phang vào hoạt động kinh doanh homestay Sần Sú Tề. Hơn 20 năm gắn bó với nghề, chị nắm vững kỹ thuật làm giày, cách phối màu, tạo hình và những họa tiết mang ý nghĩa trong đời sống văn hóa của cộng đồng.
Nhận thấy muốn bảo tồn nghề truyền thống phải gắn với nhu cầu thị trường, chị Hóa quyết định đầu tư homestay ngay tại nhà, dành không gian trưng bày những đôi giày thêu do mình và người dân trong bản làm ra. Mỗi sản phẩm được giới thiệu cùng câu chuyện về nghề, kỹ thuật chế tác và ý nghĩa của các họa tiết được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Khi có khách, chị trực tiếp thực hiện các công đoạn làm giày để du khách quan sát, tìm hiểu. Nhờ đó, nghề thêu không còn chỉ là hoạt động sản xuất thủ công mà trở thành một trải nghiệm văn hóa, giúp du khách hiểu hơn về kỹ thuật và giá trị của sản phẩm.
Chị Hóa cho biết, từ khi kết hợp làm du lịch, lượng khách đến homestay đều hơn, trong đó có cả khách trong nước và quốc tế. Nhiều du khách yêu thích sản phẩm và mua trực tiếp tại nhà. Nghề truyền thống nhờ vậy có thêm đầu ra, người làm nghề có thêm thu nhập và động lực tiếp tục gắn bó.
Tại bản Hua Tạt, xã Vân Hồ, tỉnh Sơn La, du khách có cơ hội tìm hiểu phong tục, tập quán của người Mông, đồng thời trực tiếp trải nghiệm kỹ thuật làm giấy truyền thống. Dưới sự hướng dẫn của chủ homestay Tráng A Chu, du khách được tự tay thực hiện các công đoạn làm giấy, qua đó cảm nhận rõ hơn sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ.
Điểm hấp dẫn của hoạt động này không chỉ nằm ở việc quan sát một nghề thủ công truyền thống mà còn ở cơ hội trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm. Người dân trở thành người kể chuyện, người hướng dẫn và cũng là chủ thể tạo ra giá trị của sản phẩm du lịch.
Từ những mô hình trên có thể thấy, việc phát huy giá trị văn hóa đang mở ra nhiều hướng sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số. Mỗi mô hình có cách làm khác nhau nhưng đều gặp nhau ở một điểm: Người dân là chủ thể bảo tồn, sáng tạo và trực tiếp hưởng lợi từ những giá trị văn hóa của cộng đồng mình.
Châu Anh