Dựng cây nêu: Mỗi dân tộc có hình thức thể hiện mang ý nghĩa riêng
Thời điểm dựng cây nêu phụ thuộc vào phong tục của từng vùng miền. Người Kinh thường dựng cây nêu vào ngày 23 tháng Chạp (âm lịch) để xua đuổi ma quỷ trong những ngày ông Công, ông Táo về trời. Ở một số vùng miền núi phía Bắc, các dân tộc như Tày, Nùng lại trồng cây nêu vào chiều 30 tháng Chạp.
Còn trong lễ hội Gầu Tào của người Mông, cây nêu được dựng từ ngày 3 - 5 tháng Giêng và hạ vào ngày 7 tháng Giêng; đồng bào Sán Dìu dựng cây nêu trong lễ Cầu mùa. Ngoài ra, cây nêu cũng xuất hiện trong các lễ hội khác như hội lồng tồng của người Tày, cây pồn pông của người Mường... đều là những biểu hiện của phong tục dựng cây nêu.
Hình dáng, màu sắc, hoa văn của cây nêu thể hiện rõ quy mô lớn hay nhỏ của lễ hội. Cây nêu Tây Nguyên thường có 4 màu chủ đạo: Vàng, đỏ, trắng, đen. Thân cây nêu được tô vẽ cầu kỳ, vốn là những màu sắc chính trong nghệ thuật điêu khắc dân gian của đồng bào. Trong khi đó, cây nêu của đồng bào M’nông thường cao 3 - 5m trở lên, chia làm 3 tầng (tùy theo lễ cúng).
Cầu cho gia đình, buôn làng ấm no, hạnh phúc
Theo già làng Y Xuyên (bon Ja Răh, Xã Nâm Nung, tỉnh Lâm Đồng), dựng cây nêu là việc làm quan trọng, bon làng phải họp bàn, huy động nam giới vào rừng chọn những cây tre thẳng, chắc. “Đối với đồng bào dân tộc M’nông ở xã Nâm Nung, cây nêu là nơi trú ngụ của các thần linh, nơi các vị thần sẽ về ngự và tham dự các lễ hội cùng bon làng”, già làng Y Xuyên chia sẻ.
Còn với đồng bào Xơ Đăng, cây nêu lại tượng trưng cho cây lúa. Việc dựng cây nêu đầu năm mới cầu mong mùa màng bội thu, mọi gia đình no ấm. Để làm cây nêu, đồng bào Xơ Đăng chọn cây lồ ô to, đẹp và thẳng để làm thân cây nêu. Thân cây nêu được tô màu trắng, đen và đỏ. Gốc cây nêu có một sàn đan bằng tre để vật dâng cúng thần linh. Với dân tộc Ê Đê, cây nêu được trang trí những họa tiết, hoa văn khác nhau tùy theo ý nghĩa của từng lễ hội, nghi lễ nhưng đều mang ý nghĩa tạ ơn, cầu cho gia đình, buôn làng ấm no, hạnh phúc. Theo ông Y Kô Niê (phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk), ý nghĩa của biểu tượng và họa tiết từng phần trên cây nêu được ví như thân hình của một vị thần; phần chân cây nêu được trang trí bằng họa tiết cách điệu như chong chóng, tổ ong với hai màu đỏ và vàng, là nơi mọi người trong cộng đồng, khách mời gửi gắm mơ ước, cầu xin các vị thần phù hộ.
Trong khi đó, dân tộc Ba Na định cư tại các tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định được xem là dân tộc sở hữu cây cây nêu cao nhất Tây Nguyên. Thông thường cây sẽ cao từ 10 - 15m, thậm chí có cây cao đến 18 - 20m. Điều đặc biệt ở cây nêu của người Ba Na là phần gốc cây lúc nào cũng chụm lại với nhau đưa lên thành hình vuông. 4 cây tre vươn lên 4 góc trên có đính những bông hoa gạo bằng gỗ tượng trưng cho nghi lễ nông nghiệp. Cây cột chính của cây nêu, người Ba Na xem là ngọn lửa, chính vì thế thân cây sẽ được sơn màu đỏ là màu chủ đạo. Ngọn lửa đối với họ quan niệm về sự trường tồn vĩnh cửu, không bao giờ được tắt trong nhà.
Nhắc đến cây nêu của người Gia Rai, phải kể đến cây nêu bến nước. Người Gia Rai nói riêng và các dân tộc định cư lâu đời tại Tây Nguyên nói chung trước đây không dùng nước giếng mà sử dụng nguồn nước trực tiếp tự nhiên từ sông, suối. Vì thế, khi tìm được một nguồn nước mới, dân làng tiến hành nghi thức dựng cây nêu cúng bến nước với ý niệm cầu mong thần nước phù hộ để cho nguồn nước lúc nào cũng thơm ngon và chảy suốt ngày đêm không bao giờ đứt mạch. Vì vậy, cây nêu cúng bến nước được xem cây nêu rất linh thiêng đối với người Gia Rai.
Huyền Thu
