Sự bứt phá của “Đào, Phở và Piano” với doanh thu hơn 23 tỷ đồng mở ra kỳ vọng mới cho dòng phim Nhà nước đặt hàng. Tuy nhiên, nhiều tác phẩm cùng dòng như “Bà già đi bụi”, “Hồng Hà nữ sĩ” vẫn loay hoay tìm đường ra rạp vì thiếu cơ chế phát hành. Việc đưa phim Nhà nước tiếp cận công chúng không còn là mong muốn, mà là đòi hỏi cấp thiết cần tháo gỡ bằng hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch và phù hợp với cơ chế thị trường.
Trước “Đào, Phở và Piano”, chưa từng có bộ phim nào sử dụng ngân sách nhà nước mà tạo được hiệu ứng phòng vé mạnh đến vậy. Thành công đó đã gợi mở hướng đi mới cho phim chính luận: Hoàn toàn có thể tiếp cận thị trường đại chúng nếu được đầu tư chỉn chu và có cơ chế phù hợp để phát hành.
Tuy nhiên, đó vẫn chỉ là ngoại lệ. Hầu hết phim Nhà nước đặt hàng vẫn chỉ được chiếu trong các dịp lễ, tại liên hoan phim hoặc các tuần phim phục vụ chính trị, không được phát hành rộng rãi để cạnh tranh sòng phẳng với phim thương mại. “Bà già đi bụi” là ví dụ tiêu biểu. Dù được giới chuyên môn đánh giá cao về thông điệp nhân văn và chất lượng nghệ thuật, phim vẫn phải ngậm ngùi dừng bước trước rạp chiếu vì không có cơ chế chia lợi nhuận rõ ràng. Đạo diễn Trần Chí Thành, “cha đẻ” của bộ phim “Bà già đi bụi” bày tỏ rằng, mỗi tác phẩm điện ảnh là kết quả của cả quá trình lao động nghệ thuật nghiêm túc, là tâm huyết của tập thể sáng tạo. Theo ông, bất kỳ nhà làm phim nào cũng mong muốn đứa con tinh thần của mình được đến với khán giả, để truyền tải những giá trị nhân văn mà bộ phim hướng đến. Tuy nhiên, trong bối cảnh cơ chế phát hành cho phim Nhà nước vẫn còn nhiều bất cập, mong muốn ấy vẫn là điều xa vời. “Một bộ phim được làm ra không phải để nằm yên trong kho lưu trữ hay chỉ chiếu phục vụ nhiệm vụ chính trị. Nó cần được sống trong lòng công chúng. Nhưng nếu thiếu hành lang pháp lý rõ ràng, chúng tôi không biết làm cách nào để đưa phim đến rạp”, đạo diễn Trần Chí Thành chia sẻ.
Luật Điện ảnh 2022 khẳng định vai trò của Nhà nước trong việc đầu tư, đặt hàng sản xuất phim phục vụ nhiệm vụ chính trị. Tuy nhiên, điều luật lại chưa chỉ rõ cơ chế phát hành thương mại, khiến các đơn vị sản xuất, phát hành lúng túng trong việc phân chia doanh thu hay hạch toán tài chính. Để giải quyết vấn đề này, Cục Điện ảnh (Bộ VH-TT&DL) đang xây dựng Nghị định quy định về phát hành, phổ biến phim phục vụ nhiệm vụ chính trị. Theo dự thảo, phim có thể được phát hành theo hai phương thức: Không thu tiền (phục vụ chính trị) hoặc thương mại (bán vé). Chủ sở hữu phim (thường là cơ quan Nhà nước) có quyền lựa chọn hình thức phát hành và thương thảo giá bản quyền với đơn vị khai thác, trên nguyên tắc thị trường. Nếu được ban hành, nghị định này sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc cho việc đưa phim Nhà nước ra rạp. Không chỉ tháo gỡ nút thắt tài chính, nghị định còn mở rộng cơ hội cho đạo diễn trẻ tiếp cận nguồn vốn ngân sách, sản xuất tác phẩm chất lượng và có khả năng thu hút khán giả.
Một trong những nguyên nhân khiến nhiều đơn vị ngần ngại phát hành phim Nhà nước là do “không được gì”. Với cơ chế hiện hành, toàn bộ doanh thu vé bán ra đều phải nộp ngân sách, trong khi đơn vị phát hành phải gánh chi phí vận hành, truyền thông... Theo một khảo sát từ Cục Điện ảnh, tỷ lệ chia doanh thu phim thương mại thường dao động như sau: 30 - 50% cho chủ sở hữu phim, 8 - 15% cho đơn vị phát hành và 40 - 60% cho hệ thống rạp. Nếu áp dụng cơ chế tương tự cho phim sử dụng ngân sách, không chỉ tạo động lực cho các bên tham gia, mà còn kích hoạt chuỗi giá trị ngành điện ảnh vận hành bền vững, đúng với quy luật kinh tế thị trường. Quan trọng hơn, trong trường hợp phim Nhà nước có doanh thu, các tác giả, đạo diễn, nghệ sĩ tham gia sản xuất cũng cần được hưởng phần khích lệ từ lợi nhuận - điều đã được dự thảo nghị định nêu rõ (không vượt quá 10% lợi nhuận sau thuế). Đây là việc xứng đáng để ghi nhận công sức sáng tạo nghệ thuật, đồng thời giữ chân những người làm nghề gắn bó với dòng phim phục vụ cộng đồng.
Đưa phim Nhà nước đặt hàng ra rạp nếu không làm ngay, thì không chỉ lãng phí nguồn lực sáng tạo, mà còn bỏ lỡ cơ hội quan trọng để củng cố niềm tin khán giả, định vị giá trị nghệ thuật chân chính và làm mới nền điện ảnh Việt từ chiều sâu văn hóa.
Duy Linh
