Bảo tồn di sản, kiến tạo giá trị mới
Bộ VH-TT&DL vừa phê duyệt đề án xây dựng Dàn nhạc Dân tộc quốc gia Việt Nam, nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị âm nhạc truyền thống. Một trong những mục tiêu quan trọng là hoàn thiện và phát triển các chương trình, tác phẩm âm nhạc được sáng tạo từ chất liệu dân gian, truyền thống. Những sản phẩm này không chỉ góp phần lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam mà còn trở thành nguồn lực nội sinh thúc đẩy phát triển văn hóa và đất nước. Đề án đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới hoạt động của Nhà hát Ca, Múa, Nhạc Quốc gia Việt Nam - đơn vị trực tiếp quản lý và vận hành dàn nhạc. Trên cơ sở nguồn lực hiện có, Nhà hát sẽ được tăng cường lực lượng nghệ sĩ từ các đơn vị nghệ thuật trên toàn quốc.
Theo lộ trình, giai đoạn 2026 - 2027, dàn nhạc sẽ được xây dựng với quy mô và tiêu chuẩn đáp ứng các sự kiện văn hóa - nghệ thuật tầm quốc gia và quốc tế. Đến năm 2031, mục tiêu là hình thành một “Không gian nghệ thuật âm nhạc truyền thống Việt Nam”, trở thành điểm nhấn phục vụ các hoạt động văn hóa trong nước và quốc tế. Dàn nhạc dân tộc quốc gia Việt Nam có chức năng biểu diễn, sưu tầm, bảo tồn và phát triển âm nhạc dân gian, truyền thống; trình diễn các tác phẩm quốc tế được chuyển soạn phù hợp.
Về cấu trúc, dàn nhạc được xây dựng trên cơ sở khoa học, đảm bảo sự hài hòa về âm thanh và màu sắc giữa các nhóm nhạc cụ. Đáng chú ý, các nhạc cụ dây gảy giữ vai trò nổi bật, tạo nên âm sắc phong phú và đặc trưng. Bên cạnh việc sử dụng nhạc cụ truyền thống (cả nguyên bản và cải tiến), dàn nhạc cũng kết hợp có chọn lọc với một số nhạc cụ giao hưởng phương Tây và giọng hát, nhằm mở rộng khả năng biểu đạt và tiếp cận khán giả quốc tế.
Ngoài nhiệm vụ biểu diễn, dàn nhạc còn đảm nhận vai trò nghiên cứu, sáng tạo, thể nghiệm và phát triển âm nhạc dân tộc theo hướng hiện đại; xây dựng các chương trình phục vụ nhiệm vụ chính trị, ngoại giao; tăng cường hợp tác trong và ngoài nước; ứng dụng khoa học - công nghệ vào phát triển nghệ thuật.
Hướng tới hệ sinh thái âm nhạc dân tộc
Theo ông Trần Nhất Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế, âm nhạc truyền thống hiện chiếm tới 70% trong các chương trình đối ngoại văn hóa của Việt Nam. Điều này cho thấy vai trò đặc biệt của âm nhạc dân tộc trong việc quảng bá hình ảnh quốc gia.
ThS Mai Thanh Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật TPHCM nhận định, việc xây dựng Dàn nhạc Dân tộc quốc gia là bước đi mang tính chiến lược. Đây không chỉ là việc thành lập một đơn vị nghệ thuật mà còn thể hiện sự thay đổi trong nhận thức: Từ bảo tồn sang phát triển âm nhạc dân tộc ở trình độ chuyên nghiệp cao. Dù tiềm năng lớn, đề án cũng đối mặt với nhiều thách thức. Trong đó, đáng chú ý là sự thiếu hụt đội ngũ sáng tác và phối khí chuyên nghiệp cho âm nhạc dân tộc.
Các chuyên gia cho rằng, để đề án phát huy hiệu quả, cần xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ cho âm nhạc dân tộc, bao gồm không gian biểu diễn đạt chuẩn, chiến lược phát triển khán giả và sự liên kết với các lĩnh vực như du lịch, giáo dục, truyền thông và công nghiệp sáng tạo. Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long nhận định, việc xây dựng một dàn nhạc quốc gia với sự tham gia của nhạc cụ dân tộc, vận hành theo tư duy hàn lâm phương Tây, là hướng đi đúng và cần thiết. "Đây là một bước tiến nhằm chuyên nghiệp hóa đời sống âm nhạc, tạo dựng một chuẩn mực biểu diễn và sáng tác đủ tầm để hội nhập quốc tế”, ông Long nói.
Có thể thấy, việc xây dựng Dàn nhạc Dân tộc quốc gia Việt Nam không chỉ nhằm bảo tồn di sản mà còn mở ra hướng phát triển mới cho âm nhạc truyền thống trong bối cảnh hội nhập. Khi được đặt trong một hệ sinh thái phù hợp và tiếp cận bằng tư duy hiện đại, âm nhạc dân tộc hoàn toàn có thể trở thành một phần sống động của đời sống văn hóa đương đại, đồng thời là “đại sứ” góp phần nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.
Minh Châu
