Tâm hồn rộng mở
Trong thư viện gia đình ở ngõ 465 Ngọc Thụy, Long Biên, Hà Nội, anh Tạ Thu Phong với dáng vẻ trầm tĩnh kể cho tôi nghe câu chuyện về những ngày cần mẫn sưu tầm báo cổ, báo cũ, sách các loại gần 30 năm qua. Kho tàng của anh Phong có hơn 12.000 tờ báo cũ và khoảng 10.000 cuốn sách đủ loại được gìn giữ như báu vật. Mỗi tờ báo, cuốn sách đều mang theo câu chuyện riêng. Anh bắt đầu sưu tầm từ khi còn là sinh viên. “Tôi mê đọc sách báo từ nhỏ, rồi dần dà say mê những bức họa trên báo xuân, báo tết xưa. Hồi ấy, các họa sĩ như Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Bùi Xuân Phái... từng vẽ minh họa cho báo và khiến những trang báo thời đó đẹp như tranh”, anh Phong chia sẻ.
Phong kể rằng, anh thường xuyên lang thang ở các hàng sách cũ. Ban đầu, việc mua báo cũ chỉ đơn giản vì giá rẻ hơn so với báo mới, phù hợp với túi tiền sinh viên. Nhưng dần dần, anh nhận ra mỗi tờ báo cũ không chỉ là ấn phẩm chuyển tải thông tin mà còn chứa đựng những câu chuyện, giá trị lịch sử vô giá. Chẳng hạn, các thông tin hàng ngày nhưng mang tính sự kiện rất cao khi được chắp nối lại, anh Phong có thể hình dung phần nào sự biến chuyển của đời sống chính trị, kinh tế, xã hội của Việt Nam và trên thế giới trong từng giai đoạn lịch sử.
Không chỉ dừng lại ở việc sưu tầm, anh Phong còn chia sẻ kho tàng của mình với cộng đồng. Thư viện của anh trở thành điểm đến quen thuộc của nhiều độc giả, nhà nghiên cứu, sinh viên… Họ tìm đến không chỉ để đọc thông tin, tư liệu mà còn để cảm nhận tình yêu sách, sự trân trọng quá khứ và niềm đam mê bất tận của người chủ thư viện. Có lần, một người bạn của anh đã bật khóc khi cầm trên tay tờ báo in bài quảng cáo của cửa hiệu ông nội mình thời Pháp thuộc. “Cũng có người run run chạm vào bài viết của chính họ đăng cách đây vài chục năm. Sự xúc động ấy rất khó nói thành lời”, anh Phong nói.
Anh Tạ Thu Phong trong kho báo cũ.
Tại TP Nam Định (tỉnh Nam Định), ông Nguyễn Phi Dũng, một doanh nhân đam mê lưu trữ, đang sở hữu kho báo nặng tới 20 tấn. Trong kho lưu trữ của ông có cả những tờ báo quý như: Gia Định báo (số đầu tiên xuất bản năm 1865), Phụ nữ tân văn (1929), Phong Hóa, Ngày Nay... Tuy vậy, theo ông Dũng, chiếm số lượng lớn trong bộ sưu tập vẫn là các báo: Nhân Dân, Quân đội nhân dân, Tiền phong, Thanh niên…
Niềm đam mê của ông bắt nguồn từ bố, người có thói quen đọc và lưu giữ báo từ năm 1970. Hàng ngày, bố của ông đều mua báo về đọc rồi đóng thành tập, lưu giữ cẩn thận để tiện tra cứu. Chính niềm đam mê của bố đã truyền sang, khơi dậy trong ông tình yêu với sách báo và sự trân trọng tri thức. Ngoài báo chí, sách và các tư liệu, ông Dũng cũng sưu tầm, lưu trữ các di sản văn hóa khác. Vì thế, ông quyết định lấy tên bảo tàng của mình là Bảo tàng Báo chí và Di sản văn hóa Đông A.
Theo ông Dũng, báo chí, tư liệu, đồ cổ và các hiện vật di sản văn hóa là kênh phong phú nhất để có thể xem lại quá khứ, lịch sử của con người Việt Nam đã sống, làm việc, chiến đấu để xây dựng và bảo vệ đất nước.
Để bảo quản kho báo quý giá này, ông Dũng đã dành 2 tầng trong trụ sở công ty của gia đình. Phòng lưu trữ được lắp điều hòa, thiết bị hút ẩm, duy trì nhiệt độ khoảng 22 độ C. Với những tờ báo đặc biệt quý hiếm, ông cất trong túi ni lông, cuộn tròn, cho vào tủ kính. Ngày 29/11/2024, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đã trao chứng nhận xác lập kỷ lục cho ông Nguyễn Phi Dũng là người sở hữu số lượng báo cũ nhiều nhất trong những người sưu tầm ở Việt Nam.
Không chỉ giữ cho mình
Cũng như nhiều nhà sưu tầm, ông Dũng thường chia sẻ tư liệu cho các nhà nghiên cứu, nhà báo trẻ, học sinh… với niềm mong mỏi giản dị. “Tôi mong mọi người dần hình thành thói quen lưu giữ báo giấy, không phải để hoài cổ mà để hiểu được hiện tại từ quá khứ. Mỗi tờ báo cũ là nhân chứng sống động về tình hình kinh tế, văn hóa, lịch sử… ở nước ta”, ông Dũng nhấn mạnh.
Giữa lòng Sài Gòn hiện đại, nơi nhịp sống hối hả và ánh đèn rực rỡ có một không gian yên bình mang tên quán cà phê Lúa, tọa lạc tại 140B đường Nguyễn Văn Trỗi, phường 14, quận Phú Nhuận. Đó là “đại bản doanh” của anh Huỳnh Minh Hiệp, người đã lặn lội hơn 20 năm sưu tầm báo xưa. Quán cà phê Lúa không chỉ là nơi thưởng thức cà phê mà còn là không gian văn hóa, nơi những người yêu thích lịch sử và báo chí có thể tìm về để cảm nhận hơi thở của một Sài Gòn xưa cũ qua từng trang báo.
Bắt đầu hành trình sưu tầm từ năm 1993, khi mới 20 tuổi, anh Hiệp đã không ngừng tìm kiếm và lưu giữ những mảnh ghép của lịch sử. Trong bộ sưu tập đồ sộ của mình, anh đặc biệt trân trọng những tờ báo cổ, từ nhật báo, tuần san đến nguyệt san và báo xuân. Tờ báo cổ xưa nhất mà anh sở hữu là Gia Định báo, xuất bản ngày 2/9/1890, đánh dấu một phần quan trọng trong lịch sử báo chí Việt Nam. Không chỉ là nhà sưu tầm, anh Hiệp còn là kỷ lục gia với 7 kỷ lục được công nhận và đang công tác tại Trung tâm UNESCO. Nhờ công việc này mà anh có cơ hội gặp gỡ, giao lưu với nhiều nhà sưu tập và nhà nghiên cứu, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tìm kiếm và bổ sung vào bộ sưu tập của mình.
“Có lần tôi phải về tận Trà Vinh để xin lại hai tờ báo cũ - Văn Minh và Trung Lập, in từ năm 1927”, anh Hiệp kể. Đó là những tờ báo gắn với ký ức văn hóa Sài Gòn một thời, những tiếng nói trong quá khứ đã chìm trong lớp bụi thời gian. Hiện anh Hiệp sở hữu hơn 500 tờ báo in từ trước năm 1975, trong đó khoảng 100 tờ đã hơn 90 tuổi. Anh Hiệp mong muốn lưu giữ lại cái hồn của Sài Gòn xưa, cái chất của báo chí một thời và sẵn sàng chia sẻ với sinh viên, nhà báo trẻ để các em thấy rằng trước khi có internet, báo chí từng là cầu nối quan trọng nhất giữa con người và thế giới.
Ngoài anh Phong, anh Hiệp, ông Dũng, ở Long An có ông Đinh Xuân Hình, ở Thanh Hóa có ông Nguyễn Hữu Ngôn cũng đã và đang tích cực sưu tầm. Những tờ báo cũ ngả màu với người không sưu tầm thì chỉ là giấy vụn nhưng trong tay những người sưu tầm, chúng sống lại, kể chuyện về lịch sử. Họ là người nhặt lại ký ức, vá lại khoảng trống trong dòng chảy văn hóa. Nhờ họ, chúng ta có thể lật lại những trang báo và nghe được cả tiếng thì thầm của quá khứ vọng về.
Hải Miên
