Nghề cha truyền con nối
Theo nhiều nguồn tư liệu báo chí và qua lời kể của các bậc cao niên chuyên nghề nuôi, luyện ngựa đua ở Đức Hòa, từ thời Pháp chính quyền đương thời có nhu cầu sử dụng ngựa, nên khuyến khích người dân Đức Hòa (Long An cũ); Hóc Môn (Sài Gòn) nuôi ngựa. Thuở ban đầu ngựa chỉ dùng vào mục đích kéo xe, thồ hàng hóa, sau đó loại hình và thú vui đua ngựa từ Pháp du nhập vào xứ Nam Kỳ Lục Tỉnh thì bà con mới bắt đầu chuyển hướng nuôi ngựa đua. Năm 1893, một nhóm người Pháp lập Hội đua ngựa Sài Gòn và xây trường đua nhỏ ở Vườn Bà Lớn (nay là góc ngã tư Cách Mạng Tháng 8 và Điện Biên Phủ, TPHCM). Năm 1932, Hội đua ngựa Sài Gòn phối hợp với thương gia người Pháp tên là Monpetzat mua khu đất nghĩa địa rộng 48ha ở Phú Thọ, Sài Gòn (nay được bao bọc bởi các tuyến đường Lê Đại Hành, Lý Thường Kiện, Quận 11 cũ, TPHCM) để xây dựng một trường đua ngựa lớn nhất nhì châu Á, gọi là Trường đua Phú Thọ, chính thức hoạt động vào năm 1936. Từ đó nghề nuôi, luyện ngựa đua ở Đức Hòa bắt đầu phát triển mạnh, nhưng giống ngựa đua khi đó cũng chỉ là loại ngựa cỏ (ngựa bản địa), dần dà người dân nơi đây nhập ngựa từ nước ngoài, chủ yếu từ châu Âu về phối giống để cải thiện thể chất ngựa đua.
Tại huyện Đức Hòa, tỉnh Long An cũ (nay là tỉnh Tây Ninh) có nhiều xã nuôi, huấn luyện ngựa đua như: Đức Lập Hạ, Mỹ Thạnh Bắc, Đức Hòa Thượng, Hòa Khánh Đông. Thời hoàng kim ở Đức Hòa hầu như nhà nào cũng nuôi ngựa, chủ yếu theo nghề cha truyền con nối, nhiều hộ nuôi hàng chục con ngựa và có thời điểm ở Đức Hòa có đàn ngựa lên đến 3.000 con, trong số đó có hơn 1.000 con ngựa đua. Một trong những ngôi làng nuôi, luyện ngựa đua nức tiếng nhất là ấp Bình Thủy, xã Hòa Khánh Đông. Người đầu tiên của ấp Bình Thủy có công đem giống chiến mã châu Âu về phối giống với ngựa cỏ bản địa để tạo ra một giống ngựa Đức Hòa cao to, khỏe mạnh, dẻo dai là ông nội của ông Nhan Văn Trâm (Chín Trâm). Nối nghiệp ông và cha mình, sau này cả ba anh em ông Nhan Văn Trâm (Chín Trâm), Nhan Văn Ức, Nhan Văn Úc đều là những người giỏi nuôi, luyện ngựa đua nổi tiếng Đức Hòa. Trong đó, ông Chín Trâm được giới chơi ngựa đua tôn là bậc “mã sư” và những người theo nghề nuôi, luyện ngựa đua ở Đức Hòa tín nhiệm bầu làm Chủ Hội nuôi, luyện ngựa đua. Nhiệm vụ của ông Chín Trâm là chuyên đi đăng ký khai sinh cho ngựa và đăng ký danh sách tham gia các cuộc tranh tài tại Trường đua Phú Thọ (Sài Gòn). Đồng thời ông cũng tham gia vào việc đặt tên cho từng con ngựa đua theo ý chủ ngựa để thể hiện sở thích và gửi gắm niềm tin, hy vọng đem lại thành công trong những cuộc đua. Chủ ngựa đua thường đặt tên cho những tuấn mã của mình bằng những cái tên đẹp, ấn tượng là nghệ danh của các nghệ sĩ nổi tiếng như: “Mỹ Phương”, “Anh Mỹ”, “Phi Yến”, “Bảo Quốc”, “Lam Trường”, “Đan Trường”, “Ngọc Sơn”... hoặc đặt tên theo các nhân vật nổi tiếng trong tiểu thuyết “Tam quốc diễn nghĩa” của La Quán Trung (Trung Quốc) như: “Quan Vân Trường”, “Lữ Bố”, “Triệu Tử Long”…
Theo “mã sư” Chín Trâm, những người chọn lựa ngựa đua, trước hết họ coi rất kỹ khai sinh của ngựa, tìm hiểu về cha mẹ nó thuộc dòng giống nào phải có đầy đủ lý lịch (tên ngựa cha, ngựa mẹ, tên chủ ngựa). Ngoài ra còn phải xem kỹ tướng ngựa, những con ngựa hay, tốt thường có mặt dài, tai nhỏ dựng đứng, cao to, cơ bắp nở nang, thân dài, lông sát da và bóng mượt. Người chọn ngựa đua kỵ nhất loại có lông “xoáy hậu thi”, “xoáy hậu tán môn” và “xoáy thừa đưng” thường đem đến vận xui. Nghĩa là ngựa có “xoáy hậu thi” thì tiền đi không có tiền về, ngựa “xoáy hậu tán môn” tiền chôn có chỗ đụng chuyện rồi cũng như đổ xuống sông, “xoáy thừa đưng” hay trở chứng (ngựa chứng) thường hất nài (người cưỡi, điều khiển ngựa trong cuộc đua) té khỏi lưng rất nguy hiểm, dẫn đến bỏ cuộc.
Nghề công phu và “danh bất hư truyền”
Theo nhiều chủ ngựa đua ở Đức Hòa, để sở hữu một con ngựa đua ngoài đam mê, đòi hỏi phải dành rất nhiều thời gian, tiền bạc để chăm sóc ngựa. Bởi lẽ ngựa đua không khác gì một vận động viên chuyên nghiệp, phải có chế độ chăm sóc riêng về dinh dưỡng để giữ được sức mạnh, tốc độ, sự dẻo dai trên đường đua. Chính vì thế ngoài được chọn cho ăn loại cỏ ngon nhất, uống nước thật sạch, ngựa đua còn được ưu tiên ăn lúa, đậu xanh, đậu nành và thường xuyên được tiêm thuốc bổ, thuốc sung mãn, thuốc chống mỏi mệt. Chi phí cho một con ngựa đua phải từ 4 - 5 triệu đồng/tháng (tùy thời điểm), chưa kể tiền thuê nài tập dợt.
Ngựa đua mỗi ngày (dù mưa hay nắng) cũng đều phải tập dợt, nên ngay từ sáng sớm chủ ngựa đã phải dẫn ngựa đi đến những bãi đất rộng để huấn luyện (gọi là quần ngựa). Nhờ vào niềm đam mê và kinh nghiệm, tài huấn luyện của các “mã sư” danh tiếng mà ở Đức Hòa xuất hiện rất nhiều chiến mã “bách đua bách thắng”, được liệt vào hàng “thần mã”. “Danh bất hư truyền”, thời hàng kim vào mỗi buổi chiều cuối tuần, tại Trường đua Phú Thọ lại vang dậy tiếng reo hò đầy phấn khích của hàng vạn khán giả mê đua ngựa dõi theo những “thần mã” như: “Thoại Phong”, “Lữ Bố”, “Phương Đông”, “Xích Tu Long”, “Mai Linh”, “Lục Tiểu Phụng”, “Xiêm Xong”, “Trung Phong” “Thái Sơn”, “Mỹ Phương”, “Ô Điểm”… tung vó phi nước đại về đích. Trong ký ức của bao người mê đua ngựa còn nhớ mãi hình ảnh “thần mã Lữ Bố” huyền thoại của ông Chín Xèng, từng 48 lần đoạt cúp quán quân. Từ thập niên 1990 - 2011 là thời Trường đua Phú Thọ tổ chức những cuộc đua ngựa sôi động nhất, nơi đây mỗi cuối tuần tập trung hàng chục tuấn mã (chủ yếu đến từ Đức Hòa) tham gia tranh tài, thu hút hàng ngàn người đam mê cùng chia sẻ cảm xúc mãnh liệt trên khán đài.
Hiện một số hộ vì giữ nghề cha truyền con nối, vì tình yêu, niềm đam mê với các tuấn mã vẫn duy trì nuôi, luyện ngựa đua, nhưng số lượng rất ít. Trong nhiều thập niên qua, ngựa Úc, ngựa Anh cũng được phối giống, nhân giống nuôi nhiều ở Đức Hòa. Có thời điểm một con ngựa đua giống Úc, Anh khi trưởng thành được bán với giá hơn 100 triệu đồng. Theo một số chủ ngựa đua, khi một con ngựa đua chỉ một vài lần đoạt cúp tại Trường đua Phú Thọ, thì lập tức được nhiều người tìm mua với giá cao gấp nhiều lần. Tháng 5/2011 Trường đua Phú Thọ chính thức đóng cửa, sau 77 năm hoạt động. Từ đó đến nay, “thủ phủ ngựa đua” Đức Hòa giảm hẳn số lượng đàn. Nhiều chủ ngựa đua ngậm ngùi chia sẻ, nuôi ngựa đua mà nhốt mãi, không được tung võ trên đường đua thì cũng chẳng khác gì nuôi ngựa thồ, ngựa kéo xe, ngựa làm cảnh chụp hình ở các resort phục vụ du khách. Ngựa đua Đức Hòa một thời vang bóng nay chỉ còn trong ký ức.
Lương Triều Phúc
