Từng bước thay thế chôn lấp bằng công nghệ thu hồi năng lượng
Nhà máy điện rác Seraphin ở Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn (TP Hà Nội) được khởi công năm 2022, tiếp nhận rác từ tháng 5/2025 và vận hành chính thức từ tháng 9 cùng năm. Với công suất xử lý khoảng 2.250 tấn rác mỗi ngày và khả năng phát điện khoảng 37MW, nhà máy góp phần đáng kể vào việc giảm lượng rác phải chôn lấp, đồng thời bổ sung nguồn điện sạch cho hệ thống điện quốc gia.
Theo ông Nguyễn Trường Đức, Phó Tổng Giám đốc Nhà máy điện rác Seraphin, toàn bộ dây chuyền được vận hành theo quy trình khép kín. Ngay từ khâu tiếp nhận, rác được đổ vào bể chứa kín với áp suất âm nhằm ngăn mùi phát tán ra môi trường. Quá trình đảo trộn, cấp rác vào lò đốt đều được tự động hóa, hạn chế tối đa việc người lao động tiếp xúc trực tiếp với chất thải. Trong lò đốt, nhiệt độ luôn được duy trì trên 950 độ C để bảo đảm rác cháy hoàn toàn. Hệ thống xử lý khí thải áp dụng đồng bộ nhiều công nghệ như khử oxit nitơ (SNCR), tháp phản ứng bán khô xử lý khí axit, lọc bụi túi vải và phun than hoạt tính nhằm hấp phụ kim loại nặng, dioxin và các hợp chất độc hại.
Không chỉ xử lý rác, nhà máy còn tận dụng nhiệt lượng sinh ra để phát điện. Tro xỉ sau đốt được nghiên cứu tái sử dụng làm vật liệu xây dựng, còn nước thải được xử lý và tuần hoàn phục vụ hoạt động của nhà máy, không xả trực tiếp ra môi trường. Theo đại diện doanh nghiệp, Seraphin là đơn vị đầu tiên tại Việt Nam áp dụng tiêu chuẩn khí thải ở mức cao nhất của châu Âu.
Không chỉ Hà Nội, nhiều địa phương cũng đã đầu tư các nhà máy điện rác hiện đại. Nhà máy điện rác Phú Sơn (TP Huế) có công suất xử lý khoảng 600 tấn rác mỗi ngày, phát điện khoảng 12MW. Toàn bộ quy trình từ tiếp nhận, ủ rác, đốt, phát điện đến xử lý khí thải, nước thải đều được thực hiện theo quy trình khép kín. Trước khi đưa vào lò đốt, rác được ủ từ 3 - 5 ngày để giảm độ ẩm và tăng nhiệt trị. Sau quá trình đốt, thể tích rác giảm tới 90 - 95%. Nhiệt lượng sinh ra được sử dụng để tạo hơi nước vận hành tua-bin phát điện, trong khi nước rỉ rác được xử lý đạt tiêu chuẩn và tái sử dụng hoàn toàn trong nhà máy.
Theo ông Nguyễn Văn Quý, Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn (Sở NN&MT Hà Nội), hiện Hà Nội phát sinh khoảng 8.000 tấn rác mỗi ngày, trong đó khoảng 6.250 tấn được xử lý bằng công nghệ điện rác, tương đương gần 80%. Việc đưa các nhà máy điện rác vào vận hành đã góp phần giảm đáng kể lượng rác phải chôn lấp, hạn chế ô nhiễm môi trường và giảm áp lực cho các khu xử lý chất thải truyền thống.
Công nghệ hiện đại cần đi cùng phân loại rác và giám sát minh bạch
PGS, TS Vũ Thanh Ca, giảng viên cao cấp Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội cho rằng, đốt rác phát điện đáp ứng đồng thời yêu cầu về kinh tế, môi trường và sử dụng đất. So với các lò đốt truyền thống, công nghệ hiện đại có thể kiểm soát tốt bụi mịn, SOx, NOx, dioxin và furan nếu được vận hành đúng quy chuẩn. Tuy nhiên, rác sinh hoạt tại Việt Nam hiện chủ yếu vẫn là rác hỗn hợp, chưa được phân loại tại nguồn. Điều này khiến độ ẩm cao, nhiệt trị thấp, làm giảm hiệu quả phát điện.
Theo thống kê, với mỗi tấn rác, lượng điện tạo ra dao động 300 - 600kWh. Hiệu suất phát điện nhìn chung vẫn dưới 20% do phải tiêu tốn nhiều năng lượng để làm nóng các thành phần không cháy.
TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TPHCM cho biết, thành phần rác sinh hoạt tại Việt Nam rất phức tạp, trong đó chất hữu cơ chiếm tỷ lệ lớn, cùng với nhựa, vật liệu xây dựng, kim loại và nhiều loại chất thải khác. Chính sự pha trộn này làm giảm hiệu quả thu hồi năng lượng.
PGS, TS Vũ Thanh Ca cảnh báo, nếu rác chưa được phân loại, các loại pin, ắc quy và chất thải nguy hại có thể phát sinh kim loại nặng trong quá trình đốt. Vì vậy, tro xỉ sau đốt cần được quản lý chặt chẽ, chưa nên sử dụng đại trà cho san lấp khi chưa đánh giá đầy đủ mức độ an toàn.
Nhiều chuyên gia cho rằng, phân loại rác tại nguồn là "mắt xích" quyết định thành công của mô hình điện rác. Khi loại bỏ được các thành phần độc hại và tăng tỷ lệ rác có khả năng cháy, hiệu suất phát điện sẽ cao hơn, đồng thời giảm đáng kể lượng tro xỉ phải xử lý. Bên cạnh yếu tố công nghệ, công tác giám sát môi trường cũng được xem là điều kiện tiên quyết.
Theo ông Nguyễn Văn Quý, các nhà máy điện rác đều phải lắp đặt hệ thống quan trắc tự động đối với khí thải và nước thải, truyền dữ liệu liên tục về cơ quan quản lý. Camera giám sát được bố trí tại các điểm xả thải, trong khi các thiết bị quan trắc được kiểm định định kỳ nhằm bảo đảm tính chính xác.
Đáng chú ý, nhiều nhà máy đã công khai dữ liệu quan trắc ngay tại cổng để người dân theo dõi. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, cần tiến thêm một bước bằng việc lưu trữ và công khai dữ liệu trên nền tảng số để cộng đồng có thể giám sát mọi lúc, hạn chế nguy cơ can thiệp vào số liệu.
PGS, TS Vũ Thanh Ca cho rằng, những vụ việc từng xảy ra liên quan đến việc chỉnh sửa số liệu quan trắc là bài học cần rút kinh nghiệm. Khi toàn bộ dữ liệu được công khai minh bạch trên hệ thống trực tuyến, trách nhiệm của đơn vị vận hành sẽ được nâng lên, đồng thời củng cố niềm tin của người dân đối với công tác bảo vệ môi trường.
Hiện Việt Nam mới chỉ có khoảng 13% lượng rác sinh hoạt được đốt để thu hồi năng lượng. Dù điện rác chưa thể trở thành nguồn điện lớn trong cơ cấu năng lượng quốc gia, mô hình này vẫn đóng vai trò quan trọng trong xử lý chất thải đô thị, giảm diện tích chôn lấp, cắt giảm phát thải khí nhà kính và từng bước hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế tuần hoàn.
XUÂN MAI
