GS, TS Nguyễn Văn Phước, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TPHCM cho rằng, chuyển dịch sang hệ thống năng lượng xanh, sạch và thông minh là xu thế không thể đảo ngược.
Việt Nam đã thể hiện cam kết mạnh mẽ tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc năm 2021 (COP26) với mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, đồng thời ban hành nhiều chính sách thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời. Tuy nhiên, quá trình này không chỉ cần sự tham gia của Chính phủ và doanh nghiệp mà còn đòi hỏi sự đồng thuận của toàn xã hội.
TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho biết, Việt Nam đang nổi lên là một điểm sáng trong chuyển dịch năng lượng. Tuy nhiên, ngành năng lượng tăng mạnh theo tốc độ tăng trưởng kinh tế, cơ cấu nguồn điện vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu hóa thạch. Năm 2024, than đá chiếm tới 49,5% sản lượng điện, trong khi khí và dầu chiếm khoảng 7,2%. Thủy điện tiếp tục giữ vai trò quan trọng, chiếm khoảng 31% sản lượng điện. Điện mặt trời chiếm 25% và tăng trưởng trung bình 25%/năm giai đoạn 2020 - 2024; điện gió cũng phát triển nhanh, từ con số gần như bằng 0 năm 2018 lên khoảng 6.000 MW vào năm 2023. Trong khi đó, điện sinh khối vẫn còn khiêm tốn, chỉ đạt khoảng 350 MW, tương đương 0,42% tổng công suất.
Theo các chuyên gia, triển vọng phát triển năng lượng tái tạo tại Việt Nam là rất tích cực nhờ tiềm năng lớn, sự quyết tâm của Chính phủ và xu hướng giảm chi phí công nghệ. Tuy nhiên, nhiều thách thức vẫn tồn tại. Việc chuyển từ cơ chế giá FIT (hỗ trợ vốn cho năng lượng tái tạo) sang đấu thầu khiến nhà đầu tư phải thích nghi. Nhu cầu vốn đầu tư lớn, trong khi khung pháp lý vẫn đang hoàn thiện. Các vấn đề như cắt giảm công suất, rủi ro tỷ giá và hạ tầng truyền tải chưa theo kịp cũng là những rào cản đáng kể.
TS Nguyễn Anh Tuấn cho rằng khung pháp lý cho các dự án đối tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực năng lượng vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Dù Luật PPP đã có hiệu lực từ năm 2020, nhưng chưa có nhiều dự án năng lượng mới được triển khai do cơ chế chia sẻ rủi ro chưa đủ hấp dẫn.
Ngoài ra, các luật liên quan như: Luật Điện lực, Luật Đầu tư, Luật Đất đai vẫn cần được hướng dẫn cụ thể hơn để tháo gỡ vướng mắc về thủ tục cấp phép và giải phóng mặt bằng. Việc thiếu một luật riêng về năng lượng tái tạo cũng khiến các quy định còn phân tán.
Theo TS Nguyễn Anh Tuấn, từ năm 2026, nhiều chính sách mới dự kiến được triển khai như sửa đổi Luật Điện lực, mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), hình thành thị trường chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC). Các chính sách ưu đãi về thuế và đất đai cũng được áp dụng để khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà và các nguồn năng lượng mới.
Quy hoạch điện 8 đặt mục tiêu năng lượng tái tạo chiếm 28 - 36% vào năm 2030, trong đó điện gió ngoài khơi được kỳ vọng đạt 6.000 MW giai đoạn 2031 - 2035. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm đảm bảo an ninh năng lượng và giảm phát thải.
Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần cải cách mạnh mẽ về cơ chế tài chính, chia sẻ rủi ro và nâng cao năng lực quản lý dự án. Việc huy động nguồn vốn tư nhân bền vững và phát triển thị trường điện cạnh tranh là những yếu tố then chốt.
Bảo Châu
