Từ “ngại sinh” đến “dám sinh”: Cần một hệ sinh thái nuôi con bền vững

Trước thực trạng này, nhiều chính sách hỗ trợ sinh con đã được ban hành. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, để người dân thực sự “muốn sinh” và “dám sinh”, điều cần thiết không chỉ là hỗ trợ tài chính trước mắt mà còn phải xây dựng môi trường sống an toàn, ổn định và thân thiện với việc nuôi dạy con cái.

Áp lực nuôi con khiến người trẻ ngại sinh 

Việt Nam đang bước vào giai đoạn đối mặt đồng thời nhiều thách thức dân số: Mức sinh liên tục giảm, già hóa dân số diễn ra nhanh, mất cân bằng giới tính khi sinh chưa được khắc phục triệt để, trong khi chất lượng dân số vẫn chưa đáp ứng yêu cầu phát triển mới. 

Theo Cục Dân số (Bộ Y tế), năm 2025, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam đạt khoảng 1,93 con/phụ nữ, tăng nhẹ so với mức thấp nhất lịch sử năm 2024 là 1,91 con nhưng vẫn thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ. Đáng chú ý, sự chênh lệch giữa các địa phương ngày càng rõ nét. TPHCM thuộc nhóm có mức sinh thấp nhất cả nước với    1,51 con/phụ nữ, trong khi Điện Biên đứng đầu với 2,91 con/phụ nữ. 

Hiện cả nước có 11 địa phương có mức sinh dưới 2 con/phụ nữ và 19 tỉnh đạt trên   2,2 con/phụ nữ. Trong bối cảnh đó, Bộ Y tế đặt mục tiêu tăng trung bình 2% tỷ suất sinh toàn quốc mỗi năm nhằm từng bước đưa mức sinh trở lại ngưỡng thay thế vào năm 2030. 

Ngày 19/5, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 168/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức thực hiện Luật Dân số. Theo đó, phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi; phụ nữ sinh con tại các địa phương có mức sinh thấp; phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người sẽ được hỗ trợ 2 triệu đồng khi sinh con. 

Bên cạnh đó, Nhà nước cũng hỗ trợ chi phí sàng lọc trước sinh và sơ sinh đối với nhiều bệnh lý bẩm sinh quan trọng như hội chứng Down, Thalassemia, suy giáp trạng bẩm sinh hay khiếm thính bẩm sinh. Tổng ngân sách dự kiến dành cho các chính sách hỗ trợ sinh con và sàng lọc sức khỏe mỗi năm lên tới khoảng 3.800 tỷ đồng. 

Nhiều địa phương cũng đã chủ động triển khai chính sách khuyến sinh. Điển hình TPHCM thưởng 3 - 5 triệu đồng cho gần   9.000 phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi nhằm ứng phó với tình trạng mức sinh thấp kéo dài tại đô thị lớn nhất cả nước. 

Các chuyên gia nhận định, những chính sách hỗ trợ tài chính là cần thiết trong bối cảnh hiện nay song khó tạo ra chuyển biến bền vững nếu không đi kèm các giải pháp giảm áp lực nuôi dạy con. 

Chuyên gia dân số, bác sĩ Mai Xuân Phương cho rằng, Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý đáng suy nghĩ: Đời sống vật chất ngày càng nâng cao nhưng số con trong mỗi gia đình lại giảm mạnh. 

Theo ông, khi mức sinh giảm và tuổi thọ tăng, số lượng người cao tuổi sẽ gia tăng nhanh chóng, tạo áp lực rất lớn lên hệ thống an sinh xã hội, từ lương hưu, BHYT đến chăm sóc sức khỏe. Nếu xu hướng này kéo dài, lực lượng lao động trong tương lai sẽ suy giảm nghiêm trọng. “Hiện nay một đứa trẻ có thể được bố, mẹ và bốn ông bà chăm sóc. Nhưng trong tương lai, một người trẻ có thể phải gánh trách nhiệm chăm sóc cả bố, mẹ và bốn ông bà. Áp lực kinh tế và chất lượng sống sẽ ngày càng lớn”, bác sĩ Mai Xuân Phương phân tích. 

Cần xây dựng “hệ sinh thái  nuôi con” 

Theo các chuyên gia, người trẻ không hẳn không muốn sinh con mà đang phải cân nhắc quá nhiều vấn đề: Chi phí nhà ở, học hành, y tế, áp lực công việc, thời gian chăm sóc con cái và sự thiếu ổn định trong cuộc sống đô thị. 

Bác sĩ Mai Xuân Phương cho rằng, hỗ trợ tài chính chỉ là “tín hiệu khởi đầu”, giúp giảm bớt phần nào rào cản tâm lý và chi phí ban đầu. “Giải pháp căn cơ nhất, cốt lõi nhất không phải là khuyến sinh mà là làm cho người dân muốn sinh và dám sinh. Để làm được điều này, các chính sách phải tập trung giảm áp lực kinh tế, tăng an sinh gia đình, tạo môi trường sống thân thiện với trẻ em hay nói cách khác là Việt Nam cần hướng tới xây dựng “hệ sinh thái nuôi con”. Đây chính là hướng đi đúng và bền vững nhất”, bác sĩ Mai Xuân Phương nhấn mạnh. 

TS Nguyễn Minh Phong, nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu kinh tế, Viện Nghiên cứu phát triển Kinh tế - Xã hội Hà Nội nhận định, Việt Nam cần tiếp cận bài toán dân số theo hướng tổng thể hơn. 

Theo ông, rào cản lớn nhất với các gia đình trẻ hiện nay chính là chi phí nuôi dạy con và áp lực cuộc sống. Vì vậy, ngoài hỗ trợ tài chính trực tiếp, cần đồng bộ nhiều chính sách khác như: Kéo dài thời gian nghỉ sinh, hỗ trợ nhà ở xã hội, phát triển hệ thống giữ trẻ, giảm chi phí giáo dục và chăm sóc y tế. 

Ông Phong cho rằng, nhiều nước trên thế giới đã triển khai các biện pháp khuyến sinh mạnh mẽ như giảm thuế cho gia đình sinh con, hỗ trợ tài chính lớn hoặc tăng phúc lợi xã hội. Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm quốc tế nhưng cần điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tiễn trong nước. 

Cũng theo TS Nguyễn Minh Phong, nếu mức sinh tiếp tục duy trì ở mức thấp trong     10 - 20 năm tới, Việt Nam có thể đối mặt nguy cơ suy giảm dân số như nhiều quốc gia phát triển đang trải qua. 

Bởi vậy, để duy trì mức sinh thay thế bền vững, Việt Nam cần xây dựng một “hệ sinh thái nuôi con” toàn diện, nơi người trẻ có việc làm ổn định, thu nhập đủ sống, có nhà ở phù hợp, dịch vụ giáo dục - y tế chất lượng và môi trường sống thân thiện với trẻ em. 

Minh Châu