Rapper Theeng Vang: “Lội ngược dòng” viết tiếp tiếng Mông bằng Rap
Rap vốn sinh ra từ đường phố phương Tây, đề cao cái tôi và sự bứt phá. Văn hóa Mông lại gắn với nhịp sống trầm lắng, với tiếng khèn gọi bạn tình, với những khúc hát giao duyên trên nương đá. Tưởng như hai thế giới song song ấy khó gặp nhau nhưng với Hoàng Văn Thành (nghệ danh Theeng Vang), đó lại là sự kết hợp tự nhiên để kể câu chuyện của chính mình.
Sinh ra và lớn lên tại xã Trà Lĩnh (tỉnh Cao Bằng), Thành lớn lên trong gia đình có truyền thống âm nhạc. Bố là thầy khèn, mẹ am hiểu dân ca. Âm thanh của khèn, sáo thấm vào anh từ thuở nhỏ. Khi chọn nghệ danh “Theeng Vang”, anh gửi vào đó niềm tự hào về dòng họ: “Theeng” là cách phiên âm tên Thành, còn “Vang” là họ Hoàng trong tiếng Mông.
Những ca khúc đầu tay như “Koj Puas Ntseeg Koj Tus Kheej” (Bạn có tin vào bản thân mình không) hay “Txoj Kev Nco” (Những hoài niệm) nhanh chóng được cộng đồng đón nhận. Hàng triệu lượt xem không chỉ là con số mà là minh chứng cho việc tiếng Mông khi được đặt trong nhịp điệu Rap vẫn có thể chạm tới trái tim người nghe.
Thế nhưng, hành trình ấy không hề bằng phẳng. Khoảng thời gian học nội trú từ lớp 6 đến 12 do ít giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ, vốn từ tiếng Mông của anh dần thu hẹp. “Thiếu vốn từ để viết nhạc có lẽ là khó khăn lớn nhất của tôi”, Theeng Vang từng chia sẻ.
Không chấp nhận rào cản ấy, anh tự “lội ngược dòng”. Anh tìm nghe lại các bài dân ca cũ, xem phim tài liệu, trò chuyện với người cao tuổi trong bản để học lại từng cách nói, từng lối ví von. Từ đó, anh khám phá nhịp điệu riêng của tiếng Mông - mềm mại, luyến láy nhưng cũng đầy nội lực - để tạo nên flow (dòng chảy) đặc trưng, khác biệt với Rap tiếng Anh hay tiếng Việt phổ thông.
Năm 2020, khi phát hành những bản Rap tiếng Mông đầu tiên, Theeng Vang từng vấp phải ý kiến trái chiều. Không ít người lớn tuổi cho rằng Rap quá mới mẻ, khó tiếp nhận. Nhưng bằng sự kiên trì đưa tiếng khèn, hình ảnh nương rẫy, trang phục truyền thống vào MV, anh dần chinh phục khán giả.
Rap với anh không chỉ để giải trí. Đó là cách kể về tình yêu, tuổi trẻ vùng cao, về những trăn trở trước sự mai một văn hóa. Trong các sản phẩm như “Mus toj siab” (Về bản), khán giả bắt gặp hình ảnh thửa ruộng bậc thang, tiếng cười bên bếp lửa và cả những ước mơ vượt khỏi đỉnh núi.
Với Hoàng Văn Thành, Rap không phải sự phá cách vô căn cứ mà là cách kể chuyện mới cho những giá trị cũ. Khi người trẻ nghe nhạc và thấy mình trong đó, họ sẽ tự nhiên quay về với tiếng mẹ đẻ với trang phục truyền thống, với những lễ hội tưởng chừng đã xa lạ. Theeng Vang tin rằng âm nhạc có sức mạnh giáo dục mềm mại. Thông qua giai điệu sôi động, anh có thể truyền tải thông điệp về lối sống đẹp, bài trừ hủ tục, nâng cao nhận thức pháp luật. Thay vì những lời khô cứng, thông điệp được “gói” trong vần điệu, len lỏi vào đời sống giới trẻ.
Khát vọng của Theeng Vang không dừng lại trong biên giới Việt Nam. Anh mong muốn được mang Rap tiếng Mông biểu diễn tại những quốc gia có cộng đồng người Mông sinh sống như: Trung Quốc, Hoa Kỳ, Lào, Thái Lan, Pháp, Úc… Mỗi sân khấu là một lần tiếng Mông được cất lên giữa thế giới rộng lớn.
Nghệ sĩ Ly Mí Cường: Giữ hồn khèn giữa nhịp sống đương đại
Nếu Theeng Vang chọn Rap để kể chuyện thì Ly Mí Cường lại chọn con đường chuyên nghiệp hóa âm nhạc dân tộc. Sinh ra và lớn lên tại xã Lũng Phìn, vùng cao nguyên đá Đồng Văn (Tuyên Quang), Cường sớm được học thổi sáo, thổi khèn từ các nghệ nhân dân gian.
Hiện anh theo học hệ trung cấp 6 năm chuyên ngành nhạc cụ truyền thống tại Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam. Xuất phát điểm muộn hơn nhiều bạn cùng trang lứa nhưng bằng nỗ lực bền bỉ, Cường dần khẳng định mình qua các sân khấu lớn.
Tác phẩm đầu tay “Núi đêm” - bản sáo Mông lấy cảm hứng từ dân ca giao duyên là lời tự sự bằng âm nhạc về hành trình thiên di, sinh tồn của người Mông. Tiếng khèn trong “Núi đêm” khi da diết, khi mạnh mẽ, gợi ký ức về những bước chân vượt núi, mở đất, dựng bản.
Khai thác chất liệu dân gian trên nền phối khí hiện đại, Cường cho thấy âm nhạc truyền thống hoàn toàn có thể sống trong đời sống đương đại nếu được đặt đúng bối cảnh. Anh từng biểu diễn cùng Đen Vâu trong ca khúc “Đi theo bóng mặt trời”, tham gia các chương trình quốc tế, hội nghị thanh niên, đại hội sinh viên.
Thành tích của chàng trai trẻ khá ấn tượng: Quán quân cuộc thi Ngôi sao tài năng Việt Nam 2022; Giải nhất hạng mục Nhạc cụ dân tộc Việt Nam tại cuộc thi Âm nhạc quốc tế Trung Quốc - Singapore 2024; Quán quân Giải thưởng Thanh âm tại Trung Quốc.
Trên sân khấu, hình ảnh quen thuộc của Ly Mí Cường là bộ trang phục truyền thống cùng chiếc khèn Mông. Với anh, đó không chỉ là phục trang biểu diễn mà là bản sắc. “Nếu mình không tự hào và gìn giữ, ai sẽ làm điều đó?”, Cường chia sẻ.
Không chỉ biểu diễn, anh cùng nhóm Mong Culture - tập hợp sinh viên người Mông tại Hà Nội tổ chức các chương trình quảng bá văn hóa như: “Tết Mông xuống phố”, triển lãm nhạc cụ, giao lưu văn hóa. Dự án âm nhạc “Nốt Si” do anh khởi xướng hướng tới việc thu thập, ghi chép và bảo tồn các bản nhạc truyền thống, đồng thời kết nối thế hệ trẻ với nghệ nhân.
Trong bối cảnh nhiều loại hình diễn xướng dân gian đứng trước nguy cơ mai một, câu chuyện của Theeng Vang và Ly Mí Cường cho thấy hướng đi đáng chú ý: Bảo tồn đi cùng sáng tạo. Một người làm mới tiếng Mông bằng Rap, một người đưa khèn, sáo vào sân khấu chuyên nghiệp. Họ khác nhau về thể loại nhưng chung một điểm: Trân trọng cội nguồn. Ở Theeng Vang là ba từ “Tận tâm - Chiêm nghiệm - Trân trọng”. Ở Ly Mí Cường là niềm tin rằng âm nhạc dân tộc không chỉ nằm trong lễ hội, mà có thể vang lên giữa những khán phòng quốc tế.
Hành trình của họ cũng phản ánh vai trò ngày càng rõ nét của thanh niên dân tộc thiểu số trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống. Không chỉ giữ gìn nguyên trạng, họ chủ động làm mới, kết hợp truyền thống với hiện đại để văn hóa không bị đóng khung.
K.Vân
