Mưu sinh bấp bênh, đứng ngoài lưới an sinh
Theo báo cáo của Cục Thống kê (Bộ Tài chính) về tình hình lao động, việc làm quý IV và cả năm 2025, nhóm thanh niên “3 không” chiếm 10,2% tổng số thanh niên cả nước. Riêng tỷ lệ thất nghiệp của nhóm tuổi 15 - 24 lên tới 9%, cao gấp hơn 4 lần mức thất nghiệp chung của nền kinh tế; tại các đô thị lớn, con số này thậm chí vượt 11%.
Thực tế, phần lớn thanh niên “3 không” đang mưu sinh trong khu vực phi chính thức, làm lao động tự do, thời vụ hoặc các công việc ngắn hạn, thiếu ổn định. Không có hợp đồng lao động đồng nghĩa với việc họ đứng ngoài hệ thống bảo vệ của pháp luật lao động, không được tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp và không có lương hưu khi về già.
Trước các cú sốc kinh tế - xã hội, đây là nhóm lao động dễ bị tổn thương nhất, khiến cuộc sống luôn trong trạng thái bấp bênh, thiếu điểm tựa dài hạn.
Theo anh Lê Tuấn Hùng, đại diện Công ty Phát triển nhân sự Hoàng Hà (TP Hà Nội), một bộ phận thanh niên đặt kỳ vọng nghề nghiệp thiếu thực tế, ngại bắt đầu từ những vị trí ban đầu. Trong khi đó, việc chấp nhận làm việc, rèn luyện kỷ luật và thái độ nghề nghiệp từ sớm chính là nền tảng để nâng cao tay nghề, gia tăng giá trị bản thân và mở rộng cơ hội phát triển lâu dài.
Đáng lo ngại hơn, tỷ lệ thanh niên không tay nghề, trình độ đang có xu hướng gia tăng trong bối cảnh Việt Nam bước vào kỷ nguyên chuyển đổi số và hội nhập sâu. Trong khi các khu công nghiệp, doanh nghiệp FDI liên tục “than” thiếu lao động có tay nghề thì không ít người trẻ lại ngại học nghề, ngại làm việc trong môi trường kỷ luật cao.
Vấn đề cốt lõi nằm ở “hố ngăn cách kỹ năng” (skill gap). Sự thiếu liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp khiến nhiều sinh viên tốt nghiệp dù có bằng cấp nhưng lại thiếu các kỹ năng thiết yếu như tư duy phản biện, khả năng thích ứng, ngoại ngữ và kỹ năng số. Nghịch lý xuất hiện khi doanh nghiệp thiếu nhân lực chất lượng cao, trong khi thị trường lại dư thừa lao động trẻ chưa đáp ứng yêu cầu công việc.
Ông Felix Weidenkaff, chuyên gia chính sách việc làm và thị trường lao động của Văn phòng ILO tại Việt Nam cho biết, hơn 35% việc làm của Việt Nam gắn với chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi kinh tế thế giới biến động hoặc xảy ra các cú sốc địa chính trị, nhóm lao động trẻ thiếu kỹ năng sẽ là đối tượng đầu tiên bị đào thải, đồng thời làm suy giảm khả năng thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao.
Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội tăng cường kết nối việc làm cho thanh niên.
Lấp khoảng trống “3 không”: Cần giải pháp hệ thống
Phân tích nguyên nhân, bà Linda Nguyễn, chuyên gia tái cấu trúc hệ thống nhân sự doanh nghiệp nhỏ và vừa cho rằng, tình trạng thanh niên “3 không” xuất phát từ cả yếu tố khách quan và chủ quan.
Về khách quan, hệ thống giáo dục, đào tạo chưa theo kịp biến động nhanh của thị trường lao động; công tác hướng nghiệp còn dàn trải, đến muộn; cùng với tác động kéo dài của khủng hoảng kinh tế và hậu quả đại dịch Covid-19 khiến doanh nghiệp thu hẹp tuyển dụng, nâng cao rào cản gia nhập thị trường lao động đối với người trẻ.
Về chủ quan, áp lực công việc, khủng hoảng tinh thần, sự thay đổi trong quan niệm về nghề nghiệp và tâm lý chờ đợi, chọn lựa quá lâu khiến nhiều thanh niên rơi vào vòng xoáy thất nghiệp kéo dài. Khi rời xa môi trường làm việc và đào tạo trong thời gian dài, kỹ năng công nghệ, ngoại ngữ nhanh chóng mai một; sự tự tin suy giảm, nhiều thanh niên dẫn đến mất phương hướng và khó quay trở lại thị trường lao động.
Để lấp đầy khoảng trống này, bà Linda Nguyễn cho rằng, Việt Nam cần các giải pháp mang tính hệ thống và dài hạn. Luật Việc làm sửa đổi có hiệu lực từ tháng 1/2026 với trọng tâm hỗ trợ đào tạo lại kỹ năng và mở rộng bảo hiểm thất nghiệp là bước đi tích cực. Tuy nhiên, quan trọng hơn là cơ chế gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, lấy nhu cầu thực tế của thị trường làm “đơn đặt hàng” cho giáo dục.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và tự động hóa tái định nghĩa việc làm, trang bị cho thanh niên năng lực học tập suốt đời, khả năng “học cách học” trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Người lao động cần giữ tinh thần chủ động, đặt ra mục tiêu cụ thể, thực tế, nhanh chóng quay lại thị trường trước khi bỏ lỡ nhiều cơ hội tốt. Để trang bị cho quá trình quay lại thị trường lao động, nhân sự cũng cần bổ sung kiến thức, kỹ năng công nghệ, ngoại ngữ.
Trong thời gian tái tạo năng lượng, người trẻ có thể tham gia các khóa học online đơn giản hoặc đào tạo ngắn hạn. Việc lựa chọn chương trình học vừa sức, phù hợp cũng đặc biệt quan trọng, giúp nhân sự không quá căng thẳng trong giai đoạn nghỉ ngơi, dẫn đến chán nản, lún sâu vào tình trạng “3 không”.
Châu Anh
