“Đánh thức” di sản bằng du lịch cộng đồng
Nằm nép mình giữa không gian cao nguyên lộng gió của Pleiku, làng Ơp (phường Pleiku) là một trong những buôn làng lâu đời của đồng bào Gia Rai với lịch sử gần 100 năm. Trải qua nhiều biến động, nơi đây vẫn giữ được những nét văn hóa nguyên sơ, từ tiếng cồng chiêng, điệu xoang đến kiến trúc nhà sàn và những nghi lễ truyền thống. Điểm đặc biệt của làng Ơp không chỉ nằm ở việc “giữ” văn hóa mà còn ở cách “làm sống” văn hóa. Nếu trước đây, các nghi lễ như cúng nhà rông, bỏ mả hay diễn tấu cồng chiêng chỉ diễn ra trong những dịp trọng đại thì nay đã trở thành một phần của trải nghiệm du lịch. Du khách không chỉ xem mà còn trực tiếp tham gia đan lát, dệt thổ cẩm, nấu ăn bằng bếp củi hay học cách ủ rượu ghè...
Anh Puih Ly - nghệ nhân trẻ của làng Ơp chia sẻ, chính du lịch cộng đồng đã giúp người dân nhận ra giá trị thực sự từ những gì cha ông để lại. “Trước đây, mình làm vì truyền thống. Giờ thì làm còn vì sinh kế, vì tự hào. Cồng chiêng không chỉ là âm thanh mà là linh hồn của làng”, anh Puih Ly nói. Sự thay đổi rõ nét nhất nằm ở nhận thức của người dân. Từ chỗ chỉ quen với nương rẫy, nay nhiều hộ đã chủ động chỉnh trang nhà cửa, giữ gìn không gian sống để đón khách. Những ngôi nhà sàn truyền thống được bảo tồn, vừa là nơi sinh hoạt, vừa là điểm lưu trú mang đậm bản sắc.
Hiện làng Ơp đã hình thành các đội cồng chiêng và múa xoang với sự tham gia của cả người già và thanh thiếu niên. Các nghệ nhân cao tuổi đóng vai trò truyền dạy, giúp thế hệ trẻ tiếp nối di sản. Nhờ đó, văn hóa không bị “trưng bày hóa” mà tiếp tục vận động trong đời sống thường ngày.
Các làng du lịch cộng đồng sẵn sàng bứt phá
Không chỉ riêng làng Ơp, nhiều buôn làng khác tại Gia Lai cũng đang chuyển mình mạnh mẽ, đặc biệt trong bối cảnh Năm Du lịch quốc gia 2026 mở ra cơ hội lớn cho toàn vùng. Tại làng Ia Gri dưới chân núi lửa Chư Đang Ya, người dân quen với việc làm du lịch theo mùa. Mỗi thời điểm trong năm, ngọn núi khoác lên mình một màu áo khác nhau: Xanh của khoai mì, đỏ của dong riềng, vàng của dã quỳ… tạo nên cảnh quan độc đáo thu hút du khách. Hoạt động sản xuất nông nghiệp tại đây không chỉ phục vụ đời sống mà còn trở thành “tài nguyên du lịch”. Du khách đến không chỉ để ngắm cảnh mà còn trải nghiệm canh tác, tìm hiểu cách người dân “dệt” nên bức tranh thiên nhiên bằng chính lao động của mình.
Ở xã Ia Ly, làng Kép 1 gây ấn tượng với nhà rông mới cao 26m - biểu tượng văn hóa đặc trưng của Tây Nguyên. Không gian này không chỉ phục vụ sinh hoạt cộng đồng mà còn trở thành điểm tham quan hấp dẫn. Du khách có thể khám phá quy trình dệt vải truyền thống, từ trồng bông, xe sợi đến nhuộm màu và hoàn thiện sản phẩm. Ngoài ra, các điểm đến như vườn tượng nhà mồ, giọt nước hay thác Công Chúa cũng góp phần tạo nên hành trình trải nghiệm đa dạng, kết hợp giữa văn hóa và thiên nhiên.
Bên cạnh đó, các làng nghề truyền thống cũng đang “bắt nhịp” với du lịch. Tại làng Ngơm Thung (xã Ia Băng), nghề đan gùi của đồng bào Ba Na được duy trì và phát triển mạnh. Những chiếc gùi vốn là vật dụng lao động, nay trở thành sản phẩm lưu niệm mang giá trị văn hóa. Nhờ các sự kiện quảng bá, nhiều hộ có thu nhập ổn định từ nghề truyền thống. Sự chuẩn bị của các làng du lịch cộng đồng không chỉ dừng ở sản phẩm mà còn ở tư duy làm du lịch: Chú trọng môi trường, xây dựng hình ảnh “điểm đến xanh - sạch - an toàn”, nâng cao chất lượng dịch vụ và giữ gìn bản sắc.
Các sản phẩm đan lát truyền thống của đồng bào Ba Na.
Động lực phát triển bền vững từ gốc rễ văn hóa
Thành công bước đầu của làng Ơp và các mô hình tương tự cho thấy hướng đi rõ ràng: Phát triển du lịch phải dựa trên nền tảng văn hóa bản địa và đặt cộng đồng làm trung tâm. Điểm đáng chú ý là sự tham gia đồng bộ của nhiều thành phần. Người dân là chủ thể sáng tạo và hưởng lợi; chính quyền đóng vai trò định hướng, hỗ trợ; doanh nghiệp và các cơ sở dịch vụ góp phần hoàn thiện chuỗi giá trị. Một ví dụ tiêu biểu là mô hình kết hợp ẩm thực và biểu diễn văn hóa tại các điểm dịch vụ trong khu vực. Không gian thưởng thức không chỉ dừng lại ở món ăn mà còn mở rộng sang trải nghiệm văn hóa, giúp du khách hiểu sâu hơn về đời sống bản địa. Du khách khi đến làng Ơp thường bày tỏ sự ấn tượng với sự chân thật và gần gũi. Không có sự dàn dựng cầu kỳ, mọi trải nghiệm đều xuất phát từ đời sống thực. Chính điều này tạo nên sức hút bền vững, khác biệt so với nhiều điểm du lịch đại trà.
Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, bài toán đặt ra không chỉ là thu hút khách mà còn là giữ được “hồn cốt” văn hóa. Làng Ơp đã bước đầu giải được bài toán đó khi biến di sản thành nguồn lực nhưng vẫn đảm bảo tính nguyên bản. Thời gian tới, khi hạ tầng tiếp tục được đầu tư, cơ chế hỗ trợ được hoàn thiện và các hoạt động quảng bá được đẩy mạnh, các làng du lịch cộng đồng tại Gia Lai được kỳ vọng sẽ trở thành điểm đến hấp dẫn trên bản đồ du lịch Việt Nam.
Từ những điệu xoang, tiếng chiêng, khung cửi hay chum rượu ghè, một bức tranh văn hóa sống động đang dần hiện ra. Và trong bức tranh ấy, người dân không chỉ là người giữ gìn mà còn là người kể chuyện - kể về quá khứ, hiện tại và tương lai của chính vùng đất mình đang sống.
ĐỨC KIÊN
