Đó không chỉ là hành trình nâng tầm sản phẩm nông nghiệp mà còn là câu chuyện về con người, về sinh kế và sâu xa hơn là khát vọng đưa trà Việt trở thành biểu tượng văn hóa xứng tầm quốc gia.
Trà - từ thức uống đến triết lý sống
Cuộc gặp gỡ với Đào Đức Hiếu thường bắt đầu không bằng lời mà bằng một chén trà. Trong không gian tĩnh lặng của lớp học “Hiểu về trà” giữa lòng Hà Nội, hương trà Shan tuyết cổ thụ lan tỏa nhẹ nhàng, không phô trương, như nhịp thở của núi rừng len vào phố thị. Giữa nhịp sống hiện đại vội vã, Hiếu chọn cho mình lối đi chậm rãi. Với anh, trà không chỉ là thức uống mà là hệ triết lý sống. “Làm trà trước hết là học cách chậm lại. Khi mình chậm, mình mới nghe được trà nói”, anh chia sẻ.
Sinh năm 1980 trong một gia đình trí thức, được đào tạo bài bản tại Đại học Kiến trúc Hà Nội và từng là giảng viên, Đào Đức Hiếu có nền tảng vững chắc về tư duy hệ thống, kỷ luật nghề nghiệp và thẩm mỹ. Nhưng bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời anh lại đến vào năm 2016, khi anh rời bỏ môi trường đô thị để lên Suối Giàng - vùng núi cao của Yên Bái - tiếp quản khu vườn 18 cây trà Shan tuyết cổ thụ của gia đình.
Đêm đầu tiên nơi núi cao, không có chỗ lưu trú, anh buộc phải quay về thị xã. Nhưng sáng hôm sau, khi quay lại và chứng kiến những cây trà cổ thụ hiện ra trong nắng sớm, giữa mây và sương, anh hiểu rằng mình không còn đường quay lại. “Trà đã chọn tôi”, anh nhớ lại. Từ đó, trà với anh không còn là sản phẩm tiêu dùng mà là cầu nối giữa con người và tự nhiên, giữa hiện tại và truyền thống. Anh đúc kết nghệ thuật thưởng trà trong nguyên tắc cổ: “Nhất thủy, nhì trà, tam pha, tứ ấm, ngũ quần anh”, trong đó, tri âm là yếu tố quan trọng nhất. Bởi nếu thiếu người đồng cảm, trà ngon đến mấy cũng chỉ là nước.
Gắn bó với Suối Giàng, Đào Đức Hiếu nhận ra một nghịch lý: Người dân sở hữu những cây trà cổ thụ quý hiếm nhưng vẫn sống trong nghèo khó. Trong khi đó, Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu trà lớn, song chủ yếu là trà thô, thiếu thương hiệu và giá trị gia tăng thấp. “Nỗi đau lớn nhất là có tài nguyên quý nhưng không làm chủ được giá trị”, anh thẳng thắn.
Không chọn con đường phát triển nhanh, Hiếu bắt đầu từ gốc rễ. Anh xây dựng mô hình tổng thể kết hợp trà - du lịch - văn hóa - giáo dục, lấy cộng đồng làm trung tâm. Tại Suối Giàng, anh không chỉ làm trà mà còn “làm mẫu”: Sống cùng người dân, cùng lao động, từng bước thay đổi nhận thức. Du lịch cộng đồng được hình thành, người dân học cách làm dịch vụ, trẻ em được tiếp cận giáo dục, đặc biệt là ngoại ngữ. Không gian văn hóa trà do chính người Mông xây dựng trở thành điểm nhấn độc đáo. Bên cạnh đó, cách làm trà cũng được nâng cấp theo tiêu chuẩn quốc tế. Giá trị sản phẩm tăng rõ rệt, từ vài trăm nghìn đồng/kg lên đến hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng qua các phiên đấu giá. Nhiều hộ từ chỗ phụ thuộc vào trợ cấp đã có thu nhập ổn định.
Mục tiêu lớn hơn mà Hiếu theo đuổi là đưa trà Việt trở thành quốc bảo, được định vị xứng đáng trên bản đồ trà thế giới. Theo anh, cần nhân rộng mô hình từ Suối Giàng sang 9 vùng trà cổ thụ khác, xa hơn là các vùng trà hữu cơ. Từ định hướng đó, Hiếu xây dựng hệ thống Vietnam Teashop Organic (hệ thống cửa hàng trà hữu cơ Việt Nam), quy tụ trà hữu cơ từ nhiều vùng nguyên liệu, đặt nền tảng cho minh bạch và truy xuất nguồn gốc.
“Tea & Mother”: Khi trà gắn với tình mẹ
Nếu hành trình với trà là câu chuyện về văn hóa và kinh tế thì “Tea & Mother” lại là câu chuyện về con người, cụ thể là những người mẹ vùng cao. Sau nhiều năm sống và làm việc tại đây, hình ảnh người phụ nữ lưng còng gùi trà, đổi cả ngày lao động lấy thu nhập ít ỏi, đã thôi thúc Hiếu khởi xướng dự án “Tea & Mother”. Tại các vùng chè, phụ nữ chiếm 65 - 70% lực lượng lao động nhưng lại ít có tiếng nói. “Tea & Mother” đặt mục tiêu giúp 10.000 phụ nữ có sinh kế bền vững vào năm 2030. Từ một hợp tác xã nhỏ chỉ 8 thành viên vào năm 2020, đến năm 2025, mô hình đã phát triển thành 7 thương hiệu trà với các dòng sản phẩm đạt chuẩn OCOP 4 sao, có chứng nhận quốc tế và chỉ dẫn địa lý. Giá trị sản phẩm tăng mạnh, kéo theo thu nhập của người dân cũng cải thiện đáng kể, có hộ đạt khoảng 100 triệu đồng/năm, gấp nhiều lần trước đây.
Nhưng điều quan trọng hơn cả không nằm ở con số mà ở sự thay đổi trong nhận thức. Chị Dợ Mỷ (hơn 40 tuổi, dân tộc Mông), cả đời gùi trà trên lưng, nay có thể tự tin gọi mình là nghệ nhân cho biết: “Từ khi có Tea & Mother, tôi biết sao trà đúng cách, biết gói sản phẩm, biết kể câu chuyện của mình. Thu nhập ổn định và quan trọng nhất, tôi thấy mình được trân trọng”.
“Tea & Mother” cũng mở rộng ra nhiều địa phương, kết nối với các loại hình văn hóa khác như tranh dân gian, quan họ, gốm truyền thống… tạo nên hệ sinh thái văn hóa đa chiều. Không gian trà vì thế không còn đơn lẻ mà trở thành điểm giao thoa của nhiều giá trị bản địa. Xa hơn, Hiếu mơ về những “Tea & Mother House” tại Tokyo, London, Paris - nơi bạn bè quốc tế có thể nhâm nhi chén trà Shan tuyết và nghe câu chuyện về người mẹ Mông bằng nhiều ngôn ngữ. Doanh thu từ trà, du lịch, đào tạo đều quay về cộng đồng, thành học bổng cho trẻ em gái, thành trạm y tế, thành mầm xanh cho tương lai.
Con đường mà Đào Đức Hiếu lựa chọn không dễ dàng. Nó đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và niềm tin vào những giá trị không thể đo đếm ngay lập tức. Nhưng chính cách đi “chậm mà chắc” ấy lại mở ra hướng phát triển khác cho nông nghiệp và văn hóa Việt Nam. Ở đó, trà không chỉ là sản phẩm mà là ký ức, là sinh kế, là bản sắc và là tình mẹ. “Tea & Mother” không chỉ giúp phụ nữ thoát nghèo. Nó biến những đôi tay hái trà thành đôi tay kiến tạo tương lai, biến sản phẩm thành câu chuyện, biến cá nhân thành cộng đồng. Và hơn hết, nó chứng minh một điều giản dị: Từ một ngọn núi nhỏ, nếu đi đúng cách, vẫn có thể chạm tới thế giới.
Châu Anh
