Giữ “chất người” giữa cơn lốc công nghệ

AI thay đổi cách làm báo 

Không còn là câu chuyện của tương lai, AI hiện diện gần như ở mọi khâu trong hoạt động báo chí hiện đại. Nhiều tòa soạn trên thế giới đã sử dụng robot viết tin để sản xuất hàng trăm bản tin nhanh mỗi tuần, đặc biệt ở các lĩnh vực có tính dữ liệu cao như thể thao, chứng khoán hay bầu cử. 

Tại Việt Nam, làn sóng chuyển đổi số trong báo chí cũng diễn ra mạnh mẽ. Nhiều cơ quan báo chí đã ứng dụng AI trong quản trị tòa soạn, phân tích hành vi độc giả, tối ưu hóa tiêu đề, chuyển văn bản thành giọng nói, dựng video tự động hoặc cá nhân hóa nội dung theo từng nhóm công chúng. 

Nhà báo Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam nhận định, tòa soạn hiện đại không còn là không gian vật lý cố định mà đang trở thành nền tảng số linh hoạt, nơi toàn bộ quy trình làm báo được số hóa và tối ưu hóa bằng các công nghệ mới như AI, big data hay điện toán đám mây. 

Theo ông, AI không thay thế con người mà hỗ trợ nhà báo làm việc nhanh hơn, chính xác hơn và gần gũi hơn với độc giả. Nếu biết sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, phóng viên và biên tập viên có thể tiết kiệm đáng kể thời gian, nguồn lực để tập trung cho các nhiệm vụ sáng tạo chuyên sâu hơn. 

Thực tế, xu hướng này đang lan rộng rất nhanh. Một khảo sát do Viện Báo chí - Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền thực hiện với 240 phóng viên, biên tập viên cho thấy, có tới 96,3% nhà báo từng sử dụng AI ở các mức độ khác nhau trong công việc. Một khảo sát khác của IPS và các tổ chức truyền thông quốc tế cũng cho thấy, hơn 60% cơ quan báo chí đã ứng dụng hoặc lên kế hoạch ứng dụng AI trong năm 2024. 

Điều đó cho thấy, AI không còn là lựa chọn “có hay không” mà đã trở thành một phần tất yếu của môi trường báo chí số. 

Công nghệ càng mạnh, “chất người” càng phải đậm 

Tuy nhiên, chính khi AI ngày càng thông minh, câu hỏi về bản sắc nghề báo lại trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. 

AI có thể tổng hợp dữ liệu trong vài giây nhưng không thể thay nhà báo cảm nhận nỗi đau của người dân vùng lũ. AI có thể viết một bản tin “tròn trịa” về mặt cấu trúc nhưng không thể có ánh mắt trăn trở của người phóng viên khi đứng trước một thân phận bất hạnh. AI có thể mô phỏng ngôn ngữ nhưng chưa thể có trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp. Bởi vậy, điều làm nên giá trị cốt lõi của báo chí vẫn là con người. 

Nhà báo Lê Quốc Minh, Tổng biên tập báo Nhân dân từng nhấn mạnh, chuyển đổi số trong báo chí không chỉ là đầu tư phần mềm hay trung tâm dữ liệu mà là sự thay đổi toàn diện về tư duy, mô hình hoạt động và cách sản xuất nội dung. AI là công cụ hỗ trợ rất hiệu quả nếu được sử dụng đúng cách nhưng    yếu tố sống còn của báo chí vẫn là xây dựng được cộng đồng độc giả trung thành bằng sự tin cậy và trách nhiệm. 

Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển với tốc độ chóng mặt, khi bất kỳ ai cũng có thể trở thành “người phát tin”, báo chí chuyên nghiệp càng phải giữ lợi thế bằng sự thật và tính xác tín. 

Đó cũng là lý do dù AI có thể hỗ trợ viết tin nhanh nhưng những thể loại báo chí giàu chiều sâu như phóng sự, điều tra, ký sự, bình luận hay các tác phẩm nhân văn vẫn cần đến trải nghiệm, cảm xúc và bản lĩnh của người cầm bút. 

Báo chí phải giữ lợi thế bằng sự thật và trách nhiệm 

Một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay là thái độ ứng xử với AI. Có người lo ngại AI sẽ thay thế nhà báo nhưng cũng có người quá phụ thuộc vào công nghệ, xem AI như lời giải cho mọi bài toán của tòa soạn. 

Nhà báo Nguyễn Đức Lợi cho rằng, người làm báo không nên “sợ hãi” nhưng cũng không nên thần thánh hóa AI. AI chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt dưới sự kiểm soát và định hướng của con người. 

Trong kỷ nguyên số, tốc độ trở thành áp lực rất lớn đối với báo chí. Mỗi sự kiện vừa xảy ra đã lập tức xuất hiện trên mạng xã hội với hàng nghìn video, livestream, bài đăng và bình luận. Nhưng càng trong môi trường hỗn độn thông tin ấy, báo chí chuyên nghiệp càng phải giữ vai trò “bộ lọc sự thật”. Đó là sự khác biệt quan trọng nhất giữa báo chí và thuật toán. 

Một công cụ AI có thể tổng hợp hàng triệu dữ liệu chỉ trong vài giây nhưng không thể tự xác định đâu là giá trị nhân văn cần bảo vệ, đâu là giới hạn đạo đức không được vượt qua. 

Tại tọa đàm về AI trong tác nghiệp báo chí diễn ra ở Hà Nội mới đây, bà Trần Thị Khánh Hòa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Truyền thông phát triển cho rằng, việc làm chủ công nghệ không chỉ giúp tòa soạn tối ưu nguồn lực mà còn giúp phóng viên thích ứng với phương thức truyền thông hiện đại.  

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là hàng loạt rủi ro mới. Ông Phạm Tấn Anh Vũ, Trưởng đại diện khu vực phía Nam của Công ty cổ phần Giải pháp Trí thông minh nhân tạo Việt Nam cho rằng, không gian mạng hiện nay “không chỉ là công cụ phân phối tin tức mà đã trở thành một chiến trường thông tin thực sự”. Sự kết hợp giữa AI tạo sinh và tội phạm mạng đang tạo ra nhiều rủi ro nghiêm trọng như tấn công phi kỹ thuật, mã độc tống tiền hay công nghệ giả mạo siêu thực (deepfake). 

Ông Vũ cũng cảnh báo nguy cơ mất an toàn đối với nhà báo trên môi trường số, ví như người làm báo có thể bị tổng hợp danh tính giả, ghép ảnh, ghép giọng nói hoặc tạo video sai sự thật nhằm bôi nhọ danh dự, hủy hoại uy tín nghề nghiệp. Các tài khoản mạng xã hội có lượng theo dõi lớn cũng trở thành mục tiêu bị tấn công để phát tán thông tin giả mạo. Đối với nhà báo, đây là thách thức chưa từng có.  

Người làm báo giờ đây không chỉ phải đối diện với áp lực thời gian mà còn phải có kỹ năng xác minh dữ liệu số, bảo vệ tài khoản, nhận diện nội dung giả mạo và ứng xử an toàn trên không gian mạng. Nói cách khác, nhà báo thời AI không chỉ cần giỏi nghiệp vụ truyền thống mà còn phải có năng lực số. 

Theo các chuyên gia, sự phát triển quá nhanh của AI, điều báo chí cần không phải là chống lại công nghệ mà là học cách đồng hành với công nghệ một cách tỉnh táo. Trong môi trường mà tin giả, hình ảnh giả và video deepfake có thể xuất hiện dày đặc, giá trị của báo chí không nằm ở việc đưa tin nhanh nhất mà là đưa tin chính xác nhất. 

Đồng thời, báo chí cũng cần giữ được bản sắc nhân văn giữa môi trường công nghệ ngày càng “lạnh” và cơ giới hóa. Công chúng có thể đọc hàng trăm thông tin mỗi ngày trên mạng xã hội nhưng thứ khiến họ quay lại với báo chí chính thống vẫn là những câu chuyện có chiều sâu, có cảm xúc, có trách nhiệm xã hội và được viết bằng trải nghiệm thật của con người - Đó chính là “chất người” mà AI chưa thể thay thế. 

Tương lai song hành giữa báo chí và AI 

Thực tế, AI và báo chí sẽ không đối đầu theo kiểu “một mất một còn”. Tương lai nhiều khả năng sẽ là sự song hành. AI sẽ ngày càng tham gia sâu hơn vào các quy trình kỹ thuật và phân tích dữ liệu. Trong khi đó, con người sẽ tập trung nhiều hơn vào sáng tạo nội dung, điều tra chuyên sâu, kể chuyện, kiểm chứng và định hướng giá trị xã hội. 

Công nghệ có thể giúp báo chí đi nhanh hơn nhưng chỉ con người mới quyết định báo chí sẽ đi về đâu. Trong cơn lốc công nghệ hiện nay, điều báo chí cần giữ không chỉ là tốc độ hay lượng truy cập mà là lòng tin của công chúng. Và lòng tin ấy chỉ có thể được tạo dựng bằng sự trung thực, trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp và tính nhân văn. 

Khi AI ngày càng giống con người hơn, có lẽ điều quan trọng nhất với báo chí lại là giữ cho con người không trở nên giống máy móc. Bởi suy cho cùng, báo chí không chỉ là tốc độ đưa tin, không chỉ là thuật toán phân phối nội dung hay lượng tương tác trên mạng xã hội, báo chí là trách nhiệm xã hội, là sự thật, là lòng trắc ẩn, là khả năng chạm đến cảm xúc con người. Và đó chính là phần mà công nghệ, dù thông minh đến đâu, vẫn chưa thể thay thế. 

 Thái An