Mỗi giai đoạn lịch sử của dân tộc đều ghi nhận sự trưởng thành của nền báo chí nước nhà, từ công cụ truyền tải thông tin, tuyên truyền cách mạng đến lực lượng tiên phong trong công cuộc chuyển đổi số quốc gia.
Từ những tờ báo mực in
Lịch sử báo chí Việt Nam bắt đầu từ ngày 15/4/1865 khi Gia Định Báo ra số đầu tiên tại Nam kỳ. Đây được xem là tờ báo bằng chữ quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam, đánh dấu bước khởi đầu quan trọng cho sự hình thành và phát triển của nền báo chí hiện đại.
Ban đầu, tờ báo do người Pháp Ernest Potteau tổ chức in ấn và phát hành. Đến năm 1869, học giả Trương Vĩnh Ký được giao quản lý tờ báo, Huỳnh Tịnh Của giữ vai trò chủ bút. Nội dung Gia Định Báo gồm 2 phần chính: Đăng tải các văn bản hành chính của chính quyền và phản ánh các vấn đề kinh tế, văn hóa, xã hội đương thời.
Tờ Gia Định Báo có 4 trang, in trên giấy khổ 32x25. Tên báo in bằng 2 thứ chữ Hán và Việt. Nội dung báo đăng các công văn, nghị định, các tài liệu chính thức của Nhà nước (như Công báo), những tin tức trong nước, bài nghiên cứu về lịch sử, thơ, chuyện cổ tích… Lúc đầu báo ra mỗi tháng một kỳ, về sau được phát hành một tháng hai kỳ và cuối cùng là mỗi tuần một kỳ vào thứ ba.
Dù ra đời trong bối cảnh thuộc địa, Gia Định Báo đã góp phần quan trọng trong việc phổ biến chữ quốc ngữ, mở đường cho sự phát triển của báo chí tiếng Việt và nâng cao dân trí trong xã hội.
Nếu Gia Định Báo là cột mốc mở đầu cho báo chí quốc ngữ thì ngày 21/6/1925 đánh dấu sự ra đời của nền báo chí cách mạng Việt Nam với số đầu tiên của Báo Thanh Niên, do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập tại Quảng Châu (Trung Quốc).
Là cơ quan ngôn luận của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, Báo Thanh Niên đã truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, khơi dậy tinh thần yêu nước, giác ngộ cách mạng cho quần chúng, góp phần chuẩn bị về tư tưởng, chính trị và tổ chức cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Tờ Báo Thanh Niên được in bằng 3 ngôn ngữ Việt, Hán và Pháp bằng các máy in thủ công và typo cỡ nhỏ, do các hội viên Hội Thanh niên Cách mạng Việt Nam trực tiếp tham gia xếp chữ, đặt chữ, vận hành máy in và đóng gói, nội dung tập trung tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin, khơi dậy tinh thần yêu nước, giác ngộ cách mạng.
Sau Báo Thanh Niên, hàng loạt tờ báo cách mạng như: Búa Liềm, Lao Động, Tạp chí Công hội đỏ, Tạp chí Đỏ, Báo Tranh đấu, Báo Cờ vô sản, Tạp chí Cộng sản… lần lượt xuất hiện, trở thành diễn đàn quan trọng của phong trào cách mạng Việt Nam.
Trong các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, báo chí tiếp tục khẳng định vai trò là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng. Ngày 20/10/1950, giữa chiến khu Việt Bắc, Báo Quân đội nhân dân ra số đầu tiên. Tờ báo vinh dự được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt tên và căn dặn phải “nói những điều thật thiết thực, đúng đường lối chính trị, viết ngắn gọn, giản dị, dễ hiểu”.
Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử năm 1954, Báo Quân đội nhân dân tại mặt trận đã liên tục xuất bản, phản ánh khí thế chiến đấu và cổ vũ tinh thần quân dân cả nước.
Trải qua các cuộc kháng chiến và công cuộc xây dựng đất nước, báo chí cách mạng luôn giữ vững vai trò là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân; là cầu nối giữa ý Đảng với lòng dân; đồng thời là lực lượng tiên phong trong đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Đến báo chí thời đại số
Sự phát triển bùng nổ của internet, mạng xã hội và công nghệ số đã tạo nên những thay đổi sâu sắc đối với ngành báo chí trên toàn cầu. Tại Việt Nam, đặc biệt từ khi cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư phát triển mạnh mẽ, báo chí đã bước vào giai đoạn chuyển đổi số toàn diện với những thay đổi căn bản về mô hình hoạt động, phương thức sản xuất và cách thức tiếp cận công chúng.
Theo PGS, TS Hà Huy Phượng, Trưởng Ban Tổ chức cán bộ, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nếu trong báo chí truyền thống, một chu kỳ xuất bản có thể kéo dài từ vài giờ đến cả ngày thì báo chí số vận hành theo nguyên tắc thời gian thực. Tin tức có thể được thu thập, xử lý, xuất bản và cập nhật chỉ trong vài phút sau khi sự kiện diễn ra.
Sự thay đổi này được hỗ trợ bởi các hệ thống quản trị nội dung hiện đại, công cụ biên tập trực tuyến, hạ tầng viễn thông tốc độ cao cùng các thiết bị di động thông minh. Phóng viên có thể tác nghiệp, truyền dữ liệu và phát sóng trực tiếp ngay từ hiện trường.
Không chỉ thay đổi về tốc độ, báo chí số còn tạo ra môi trường tương tác đa chiều giữa cơ quan báo chí và công chúng. Người đọc không còn là đối tượng tiếp nhận thông tin thụ động mà trở thành chủ thể tham gia vào quá trình truyền thông thông qua bình luận, chia sẻ, phản hồi, cung cấp thông tin và tương tác trực tiếp với nhà báo. Sự hình thành của “vòng phản hồi thông tin” giúp các cơ quan báo chí hiểu rõ hơn nhu cầu của độc giả, từ đó tối ưu hóa nội dung và nâng cao hiệu quả truyền thông.
Đặc biệt, dữ liệu đã trở thành nguồn tài nguyên chiến lược của báo chí hiện đại. Thông qua các công cụ phân tích hành vi người dùng, các tòa soạn có thể đánh giá xu hướng tiếp nhận thông tin, xây dựng nội dung phù hợp và nâng cao chất lượng phục vụ công chúng.
Một trong những dấu ấn nổi bật của quá trình chuyển đổi số là sự hình thành mô hình tòa soạn hội tụ, nơi báo in, báo điện tử, phát thanh, truyền hình và các nền tảng số được tích hợp trong một hệ thống quản lý thống nhất.
Nhờ sự hỗ trợ của công nghệ, một phóng viên ngày nay có thể đồng thời thực hiện nhiều công việc như viết tin, chụp ảnh, quay video, ghi âm, dựng nội dung và truyền dữ liệu trực tiếp từ hiện trường về trung tâm điều hành. Các sản phẩm sau đó được phân phối trên nhiều nền tảng khác nhau nhằm tối ưu hóa khả năng tiếp cận công chúng.
Cùng với đó, nhiều loại hình báo chí hiện đại như e-magazine, longform, megastory, infographic, podcast, báo chí dữ liệu hay báo chí di động ngày càng phát triển, góp phần nâng cao trải nghiệm người dùng và tăng sức hấp dẫn của thông tin.
Đáng chú ý, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big data), điện toán đám mây và internet vạn vật đang từng bước được ứng dụng vào quy trình sản xuất tin tức. Nhiều cơ quan báo chí đã sử dụng AI để tổng hợp dữ liệu, gợi ý nội dung, chuyển đổi văn bản thành giọng nói và hỗ trợ biên tập.
Nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi này, Chính phủ đã ban hành Chiến lược Chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, đặt mục tiêu xây dựng các cơ quan báo chí theo mô hình hội tụ, ứng dụng mạnh mẽ AI và Big data, đồng thời phát triển nội dung trên các nền tảng số.
Hơn một thế kỷ phát triển, từ những trang báo quốc ngữ đầu tiên đến các nền tảng truyền thông số hiện đại, báo chí Việt Nam luôn đồng hành cùng dân tộc trên mọi chặng đường lịch sử.
Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, báo chí không chỉ thực hiện nhiệm vụ thông tin, tuyên truyền mà còn phải trở thành lực lượng tiên phong trong xây dựng xã hội số, kinh tế số và không gian truyền thông lành mạnh.
Công nghệ có thể làm thay đổi phương thức tác nghiệp, cách thức sản xuất và phân phối nội dung nhưng những giá trị cốt lõi của báo chí vẫn luôn được gìn giữ. Đó là phản ánh trung thực đời sống xã hội, bảo vệ lợi ích quốc gia, phục vụ nhân dân và góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.
Minh Châu
