Nhưng cũng chưa bao giờ xã hội phải đối diện với một nghịch lý đáng lo ngại: Thông tin càng nhiều, niềm tin càng mong manh. Trong bối cảnh ấy, báo chí chính thống không chỉ làm nhiệm vụ đưa tin mà còn đứng trước một sứ mệnh lớn hơn: “Giải cứu niềm tin” cho công chúng.
Tin giả - “dịch bệnh” của thời đại số
Sự phát triển bùng nổ của mạng xã hội và công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm thay đổi hoàn toàn cách thức sản xuất và tiếp nhận thông tin. Nếu trước đây, báo chí là kênh truyền tải thông tin chủ đạo thì nay bất kỳ ai cũng có thể trở thành “nhà sản xuất nội dung” chỉ với vài thao tác đơn giản.
Chính sự “dân chủ hóa thông tin” này đã mở ra cơ hội kết nối chưa từng có nhưng đồng thời cũng tạo điều kiện cho tin giả sinh sôi mạnh mẽ. Từ những clip cắt ghép, hình ảnh bị chỉnh sửa đến các nội dung bịa đặt hoàn toàn bằng AI, ranh giới giữa thật và giả ngày càng khó phân biệt.
Không ít vụ việc thời gian qua cho thấy sức công phá khủng khiếp của tin giả. Có những thông tin thất thiệt khiến doanh nghiệp lao đao, thị trường tài chính chao đảo. Có những tin đồn vô căn cứ gây hoang mang xã hội, ảnh hưởng đến an ninh trật tự. Đáng lo ngại hơn, nhiều người sẵn sàng chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng chỉ vì cảm xúc tức thời hoặc tâm lý đám đông.
Theo các chuyên gia truyền thông, tin giả nguy hiểm không chỉ bởi nội dung sai lệch mà còn bởi tốc độ lan truyền quá nhanh. Một thông tin thất thiệt có thể tiếp cận hàng triệu người chỉ trong vài giờ, trong khi việc xác minh và đính chính thường chậm hơn rất nhiều.
Chuyên gia truyền thông Lê Quốc Vinh nhận định: "Tin giả ngày càng tinh vi, khó nhận biết. Nếu trước đây, tin giả đi theo hướng bịa đặt, đồn thổi, lấy chuyện của nước ngoài gán vào tin giả về Việt Nam hoặc lấy chuyện cũ từ nhiều năm trước để bịa thành tin mới thì tin giả thời gian gần đây lấy một phần sự thật, hiện tượng và thêm thắt các chi tiết giả vào hoặc gán tin giả cho một người nào đó, khoác những chức vị, công việc chuyên môn, để tung các thuyết âm mưu.
Nếu người đọc không tinh ý thì rất dễ bị lừa. Nhiều người bị cảm xúc chi phối, rất dễ tin các loại tin giả như vậy, vô tình tiếp tục chia sẻ và lan tỏa. Đã có báo cáo tổng kết cho biết tin giả dễ lôi kéo tương tác gấp 6 lần tin thật. Cũng có nhiều tin giả xuất phát từ các dự thảo văn bản, nội dung các cuộc thảo luận trong cơ quan nhà nước nhưng không được thông qua, nghĩa là không phải sự thật. Đây là loại thông tin “cầm đèn đi trước ô tô”, vội vã đăng tải khi nó chưa trở thành tin. Loại thông tin này cũng nguy hiểm vì nó là “một nửa sự thật”.
PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, nguyên Tổng Biên tập Báo Đại biểu Nhân dân cho rằng: “Tin giả đang tạo ra cuộc khủng hoảng niềm tin trong xã hội. Khi người dân không biết tin vào đâu, không phân biệt được đúng sai, hệ quả không chỉ là nhiễu loạn thông tin mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định xã hội”.
Thực tế, trong môi trường số, điều khiến công chúng dễ bị cuốn vào tin giả không hẳn vì thiếu hiểu biết mà bởi tin giả thường đánh trúng tâm lý tò mò, sợ hãi hoặc phẫn nộ. Các thuật toán mạng xã hội lại ưu tiên nội dung gây tranh cãi, giật gân để tăng tương tác, vô tình khiến thông tin độc hại lan rộng hơn.
Trong “cơn lốc” ấy, báo chí chính thống đang phải cạnh tranh khốc liệt không chỉ về tốc độ mà còn về khả năng giữ chân độc giả.
Một thực tế không thể phủ nhận là báo chí hiện nay chịu áp lực rất lớn từ mạng xã hội. Tin tức xuất hiện liên tục, cập nhật theo từng giây khiến nhiều tòa soạn buộc phải thay đổi cách vận hành để đáp ứng nhu cầu của độc giả thời đại số. Tuy nhiên, nếu chạy theo tốc độ bằng mọi giá, báo chí rất dễ đánh mất lợi thế cốt lõi của mình: Tính xác thực.
Trong khi mạng xã hội có thể cho phép mọi thông tin được lan truyền gần như không qua kiểm chứng, báo chí chính thống lại phải tuân thủ quy trình xác minh nghiêm ngặt. Chính sự cẩn trọng ấy đôi khi khiến báo chí “chậm” hơn nhưng đó lại là giá trị quan trọng nhất để xây dựng niềm tin.
TS Nguyễn Sĩ Dũng, Ủy viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội nhận định: “Xã hội càng nhiều thông tin thì vai trò của báo chí chính thống càng quan trọng. Báo chí không chỉ cung cấp thông tin mà còn giúp xã hội xác định đâu là sự thật”.
Nói cách khác, báo chí hôm nay không chỉ làm nhiệm vụ truyền tin mà còn phải trở thành “bộ lọc” của xã hội.
“Giải cứu niềm tin” bằng sự tử tế và chuyên nghiệp
Không ít chuyên gia cho rằng, điều công chúng cần hiện nay không phải là thật nhiều thông tin mà là thông tin đáng tin cậy. Bởi thế, báo chí muốn “giải cứu niềm tin” trước tiên phải tự củng cố niềm tin với độc giả bằng sự trung thực, khách quan và tử tế trong từng tác phẩm. Đó không chỉ là câu chuyện chống tin giả mà còn là chống sự dễ dãi trong làm nghề.
Ở thời đại số, việc giật tít gây sốc, khai thác các vụ bê bối (scandal) hay chạy theo lượt xem có thể mang lại lượng truy cập tức thời. Nhưng nếu đánh đổi bằng sự thiếu chuẩn mực, báo chí sẽ tự làm xói mòn vị thế của chính mình.
Trong bối cảnh AI có thể tạo ra bài viết, hình ảnh hay video giả chỉ trong vài phút, giá trị của báo chí chuyên nghiệp càng nằm ở khả năng xác minh thực địa, kiểm chứng nguồn tin và trách nhiệm cá nhân của người làm báo.
Máy móc có thể tạo nội dung nhưng không thể thay thế hoàn toàn bản lĩnh nghề nghiệp và đạo đức của nhà báo.
Theo các chuyên gia, cuộc chiến chống tin giả sẽ không thể thành công nếu chỉ dựa vào báo chí hay cơ quan quản lý. Bởi trong thời đại mạng xã hội, mỗi người dân đều là một “mắt xích” trong quá trình lan truyền thông tin. Một cú nhấp chuột chia sẻ thiếu kiểm chứng có thể khiến tin giả lan rộng theo cấp số nhân. Do đó, bên cạnh vai trò của báo chí, việc nâng cao kỹ năng nhận diện thông tin cho công chúng là yêu cầu cấp thiết.
Nhà báo Trần Bá Dung, Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Nghiệp vụ Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng, để ngăn chặn tin giả, trước hết người tiếp nhận thông tin tự nâng sức “đề kháng” trước sự tấn công của tin giả, không tiếp tay lan truyền tin giả.
Thứ hai, hệ thống báo chí, truyền thông chuyên nghiệp mà trực tiếp là các nhà báo cần nghiêm túc áp dụng nguyên tắc không bỏ trống trận địa thông tin cho tin giả và nguyên tắc xác minh có trách nhiệm, có nghiệp vụ đối với tất cả thông tin; cảnh giác trước mọi tin tức không rõ nguồn hoặc nguồn tin không đáng tin cậy.
Thứ ba là phải có ngay thông tin phản bác, làm rõ, chấn chỉnh, định hướng dư luận kịp thời.
Cuối cùng là cần có chế tài đủ mạnh, xử phạt thật nghiêm để cảnh báo, răn đe, ngăn chặn…
Còn PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng: “Muốn chống tin giả hiệu quả, cần xây dựng một xã hội có năng lực phản biện và kỹ năng tiếp nhận thông tin tốt hơn”.
Bên cạnh đó, các nền tảng công nghệ cũng cần có trách nhiệm lớn hơn trong việc kiểm soát nội dung độc hại. Nếu chỉ ưu tiên thuật toán tăng tương tác mà bỏ qua yếu tố an toàn thông tin, môi trường mạng sẽ ngày càng hỗn loạn.
Dù công nghệ phát triển đến đâu, báo chí vẫn giữ vai trò đặc biệt trong việc định hướng dư luận và bảo vệ sự thật. Bởi sau cùng, công chúng có thể đọc tin ở nhiều nơi nhưng nơi họ tìm đến khi cần xác tín thông tin vẫn phải là báo chí chính thống.
Nguyệt Hà
