Thực tế này cho thấy sự cần thiết của việc siết quản lý hoạt động bán thuốc qua livestream (phát trực tiếp).
Tin quảng cáo có thể khiến người bệnh trả giá
Ông Dương Huy Tuấn (Hà Nội) mắc bệnh tiểu đường hơn 12 năm. Khi xem livestream trên mạng xã hội, ông được giới thiệu một loại thuốc Đông y có khả năng chữa khỏi bệnh. Tin lời quảng cáo, ông mua sản phẩm có tên “tiểu đường hoàn”, không rõ thành phần, về sử dụng với liều lượng 4 viên mỗi ngày. Thời gian đầu, kết quả kiểm tra đường huyết ổn định nên ông tiếp tục uống thuốc. Tuy nhiên, sau khoảng 3 - 4 tháng, sức khỏe bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu bất thường: Hoa mắt, suy giảm thị lực, không thể đi lại hay ngồi xem tivi. Khi được đưa đi cấp cứu, ông Huy trong tình trạng lờ đờ, tụt huyết áp, nhiễm toan chuyển hóa, nguy kịch đến tính mạng.
Một trường hợp khác là bà Dương Thị Lan (Hưng Yên) phải nhập viện cấp cứu sau khi tự mua thuốc nam điều trị viêm gan B theo quảng cáo trên mạng xã hội. Sau sự cố, bà Lan cho biết, bản thân rất sợ và không còn dám mua thuốc qua kênh này.
Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, việc mua thuốc qua mạng xã hội tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Kê đơn và sử dụng thuốc cần dựa trên thăm khám lâm sàng, đánh giá tình trạng sức khỏe và theo dõi người bệnh, không thể chỉ căn cứ vào vài lời mô tả triệu chứng trong phiên livestream.
Bác sĩ Hoàng nhấn mạnh, không có loại thuốc nào có thể chữa được tất cả các bệnh. Ngay cả thuốc điều trị đặc hiệu, hiệu quả và tác dụng phụ cũng khác nhau tùy tình trạng bệnh, bệnh lý đi kèm, khả năng dị ứng và đáp ứng của từng người. Đáng lo ngại, người bệnh còn có thể tự ý bỏ thuốc được bác sĩ kê đơn vì tin vào lời quảng cáo trên mạng.
Bác sĩ Hoàng từng gặp các trường hợp mắc tiểu đường, tăng huyết áp ngừng điều trị theo hướng dẫn để chuyển sang dùng sản phẩm được giới thiệu có khả năng kiểm soát bệnh. Sau một thời gian, sức khỏe của họ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Một số sản phẩm Đông y được quảng cáo điều trị bệnh xương khớp, da liễu còn có thể bị trộn corticoid. Người dùng có thể thấy triệu chứng cải thiện nhanh nhưng phải đối mặt với tác dụng phụ, trong đó có nguy cơ tăng huyết áp hoặc khiến bệnh tiểu đường nghiêm trọng hơn.
Tình trạng livestream bán thuốc, thực phẩm chức năng phát triển nhanh thời gian qua.
Ngay cả sản phẩm có nguồn gốc hợp pháp cũng có thể gây nguy hiểm nếu sử dụng không đúng cách. Vì vậy, lời tư vấn trên livestream không thể thay thế việc thăm khám, kê đơn và theo dõi điều trị.
Định danh người bán, truy xuất giao dịch để ngăn vi phạm
Trước những rủi ro trên, Bộ Y tế đề xuất sửa đổi khoản 19 Điều 6 Luật Dược, bổ sung các hành vi bị cấm trong kinh doanh thuốc, nguyên liệu làm thuốc theo phương thức thương mại điện tử.
Theo dự thảo, việc kinh doanh thuốc, nguyên liệu làm thuốc thuộc trường hợp bị cấm nếu không thực hiện trên nền tảng thương mại điện tử kinh doanh trực tiếp hoặc trung gian; thực hiện thông qua chức năng livestream bán hàng; hoặc sử dụng phương tiện không bảo đảm định danh điện tử của người bán và truy xuất giao dịch theo quy định về giao dịch điện tử. Đề xuất này không đồng nghĩa với việc cấm toàn bộ hoạt động kinh doanh dược trên môi trường mạng mà hướng tới kiểm soát chặt hơn phương thức bán hàng, danh tính người bán và khả năng truy tìm giao dịch khi xảy ra vi phạm.
Theo TS, luật sư Đặng Văn Cường, Văn phòng luật sư Chính Pháp, thuốc là hàng hóa đặc biệt vì liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người. Việc quản lý hoạt động kinh doanh thuốc trên các nền tảng số cần được tăng cường để hạn chế nguy cơ thuốc giả, không rõ nguồn gốc, thuốc bảo quản sai điều kiện hoặc được bán không đúng đối tượng.
Thực tế, livestream có khả năng tác động mạnh đến tâm lý người xem. Người bán có thể sử dụng hình ảnh, lời nói, người nổi tiếng hoặc người có ảnh hưởng để thúc đẩy khách hàng mua. Trong khi đó, người bệnh khó kiểm chứng chất lượng, nguồn gốc và công dụng thực tế của sản phẩm chỉ qua những nội dung quảng cáo trực tuyến.
Luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, việc bổ sung quy định cấm cần đi cùng cơ chế quản lý rõ ràng, từ kiểm soát sản phẩm, định danh người bán đến lưu trữ và truy xuất dữ liệu giao dịch. Khi phát sinh sai phạm, trách nhiệm của người bán và nền tảng phải được xác định dựa trên nghĩa vụ pháp lý, vai trò thực tế và mức độ vi phạm của từng bên.
Ở góc độ thực thi, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông, Hội Truyền thông số Việt Nam cho rằng, cần triển khai đồng thời giải pháp công nghệ và phối hợp giữa cơ quan quản lý với các nền tảng. Khi thuốc được đưa vào danh mục hàng hóa bị cấm livestream, các nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử cần xây dựng công cụ phát hiện tài khoản cố tình quảng cáo, chào bán sản phẩm thuộc diện cấm. Cơ quan quản lý cũng có thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo để quét nội dung, nhận diện dấu hiệu vi phạm và gửi cảnh báo đến nền tảng, người bán đã được định danh.
Mục tiêu của việc siết quản lý không phải hạn chế chuyển đổi số trong kinh doanh dược mà là tạo môi trường giao dịch minh bạch, có thể truy xuất và kiểm soát. Khi sức khỏe, tính mạng người bệnh bị đặt trước những lời quảng cáo thiếu căn cứ, việc hoàn thiện quy định cần đi đôi với giám sát thực chất để ngăn rủi ro ngay từ khâu bán hàng.
Đ.THỌ
