Chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại
Theo số liệu công bố chính thức, đến năm 2025 cả nước có 671 DNNN, chiếm khoảng 0,23% tổng số doanh nghiệp nhưng nắm giữ khối tài sản hơn 4 triệu tỷ đồng và đóng góp khoảng 27,2% tổng thu ngân sách nhà nước.
Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 6/1/2026 khẳng định KTNN giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế, định hướng chiến lược phát triển, giữ vững quốc phòng - an ninh. Đồng thời, đây cũng là nguồn lực quan trọng để Nhà nước có thể chi phối, can thiệp kịp thời khi phát sinh các yêu cầu đột xuất, cấp bách.
Tuy nhiên, Nghị quyết cũng thẳng thắn chỉ ra thực tế: Lực lượng nòng cốt của khu vực KTNN là các DNNN vẫn hoạt động chưa thật sự hiệu quả, chưa tương xứng với nguồn lực và vị trí đang nắm giữ. Năng lực cạnh tranh quốc tế còn hạn chế, vai trò tiên phong trong đổi mới sáng tạo và dẫn dắt các ngành, lĩnh vực then chốt chưa rõ nét.
Chính vì vậy, đổi mới hệ thống quản trị DNNN được xem là nhiệm vụ cấp thiết, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và phát huy vai trò dẫn dắt của khu vực này trong nền kinh tế.
Một trong những định hướng quan trọng là chuyển mạnh từ phương thức quản lý hành chính sang quản trị doanh nghiệp hiện đại, dựa trên kết quả và hiệu quả hoạt động. Theo mục tiêu đặt ra, đến năm 2030 toàn bộ các tập đoàn, tổng công ty nhà nước sẽ áp dụng các nguyên tắc quản trị theo chuẩn mực của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD).
Thực hiện một trong những nhiệm vụ của Nghị quyết 79, cơ quan chức năng đang xây dựng nghị định mới về quản lý người giữ chức danh, chức vụ và người đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp.
Tại cuộc họp bàn về nội dung này, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà yêu cầu nghiên cứu thí điểm cơ chế thuê tổng giám đốc DNNN, thay vì chỉ bổ nhiệm cán bộ theo quy hoạch. Theo định hướng này, việc lựa chọn lãnh đạo doanh nghiệp có thể không áp dụng cứng nhắc các yêu cầu về quy hoạch, thâm niên hay thời gian giữ chức vụ, miễn là người được lựa chọn có năng lực quản trị và kết quả công việc cụ thể. Đồng thời, khi đã trao quyền thì phải trao quyền thực chất, hạn chế các tầng nấc xin ý kiến làm giảm tính chủ động của doanh nghiệp.
Cùng với đó, cơ chế đánh giá, xếp loại lãnh đạo doanh nghiệp cũng sẽ được đổi mới theo hướng áp dụng các chỉ số đo lường hiệu quả công việc (KPI) hoặc các phương thức quản trị tiên tiến khác, thay cho cơ chế đánh giá mang tính hành chính.
Trao quyền gắn với trách nhiệm
Một trong những nút thắt lớn lâu nay trong quản trị DNNN là cơ chế tiền lương và đãi ngộ đối với đội ngũ quản lý. Nhằm khắc phục tình trạng này, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành các văn bản pháp lý như Luật số 68/2025/QH15 và Nghị định 248/2025, từng bước thiết lập cơ chế trả lương, thưởng theo nguyên tắc thị trường, gắn với hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Theo đó, thành viên hội đồng quản trị, hội đồng thành viên, chủ tịch công ty và kiểm soát viên chuyên trách có mức lương cơ bản khoảng 30 - 80 triệu đồng/tháng tùy nhóm doanh nghiệp. Mức lương này có thể tăng tối đa gấp 4 lần nếu doanh nghiệp đạt kết quả kinh doanh tốt, hoặc giảm xuống 50 - 80% nếu doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả.
PGS, TS Ngô Trí Long cho rằng đây là bước tiến quan trọng theo hướng thị trường hóa quản trị DNNN, gắn chặt quyền lợi với trách nhiệm và hiệu quả. Tuy nhiên, từ chủ trương đến thực tiễn vẫn còn khoảng cách, do nhiều doanh nghiệp chưa xây dựng được hệ thống đánh giá hiệu quả minh bạch, đặc biệt là các bộ chỉ số KPI thực chất. Không ít trường hợp doanh nghiệp thua lỗ, đầu tư dàn trải nhưng trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu chưa được xử lý tương xứng. Ngược lại, khi doanh nghiệp hoạt động hiệu quả thì quỹ lương lại bị khống chế cứng nhắc, làm giảm động lực đổi mới sáng tạo.
Câu chuyện tại Công ty TNHH MTV Đóng tàu và Cơ khí Dầu khí (PVSM) cho thấy vai trò của cơ chế tiền lương linh hoạt trong việc phục hồi doanh nghiệp. Doanh nghiệp này từng nằm trong danh sách 12 dự án yếu kém của ngành Công Thương, với tình trạng thua lỗ kéo dài. Có thời điểm người lao động chỉ nhận mức lương nhỉnh hơn mức tối thiểu và khoảng 30% lao động phải nghỉ luân phiên. Sau khi áp dụng cơ chế tiền lương linh hoạt theo quy định mới, PVSM chuyển sang trả lương khoán theo sản phẩm và gắn thu nhập với năng suất lao động. Nhờ đó, lao động trực tiếp có thể đạt thu nhập 20 - 30 triệu đồng/tháng, kỹ sư được trả lương theo KPI. Đặc biệt, cơ chế mới cho phép hạch toán lương ban điều hành vào quỹ lương chung, giúp mức lương tổng giám đốc tăng từ khoảng 7 triệu đồng lên khoảng 60 triệu đồng/tháng. Sau 20 năm hoạt động, doanh nghiệp lần đầu tiên có thưởng cho người lao động.
Theo các chuyên gia, trong tiến trình đổi mới quản trị DNNN, tiền lương và đãi ngộ của người quản lý là một trong những yếu tố then chốt. Cơ chế mới cần đặt “Lợi ích - trách nhiệm - minh bạch” trên cùng một trục: Người làm tốt được hưởng xứng đáng, người làm sai hoặc kém hiệu quả không chỉ không được thưởng mà còn phải chịu trách nhiệm và có thể bị thu hồi khoản thưởng đã nhận.
Tại Hội nghị quán triệt Nghị quyết 79 và 80 ngày 25/2, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu KTNN phải đi đầu trong đổi mới sáng tạo và làm chủ công nghệ. Bởi nếu chỉ mạnh về vốn, tài sản, nhưng yếu công nghệ, quản trị và nhân lực, thì không thể giữ vai trò chủ đạo trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết 79 cũng đặt mục tiêu đến năm 2045 hình thành một số tập đoàn KTNN có quy mô lớn, công nghệ hiện đại, năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế, đóng vai trò tiên phong, dẫn dắt doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu.
Để đạt mục tiêu đó, cải cách quản trị, trao quyền gắn với trách nhiệm và vận hành doanh nghiệp theo kỷ luật thị trường được xem là điều kiện then chốt để khu vực DNNN phát huy vai trò động lực trong nền kinh tế.
Châu Anh
