Tuy nhiên, trong thách thức ấy cũng mở ra cơ hội để doanh nghiệp và ngành nông nghiệp chuyển mình theo hướng minh bạch, chuyên nghiệp và bền vững hơn, nhằm giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế.
Áp lực từ những “hàng rào kỹ thuật” mới
Những năm gần đây, cùng với xu hướng tiêu dùng an toàn và phát triển bền vững, nhiều quốc gia nhập khẩu nông sản liên tục nâng chuẩn kiểm soát chất lượng hàng hóa. Từ Liên minh châu Âu (EU), Mỹ, Nhật Bản đến Trung Quốc, các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch động thực vật, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay tính minh bạch trong chuỗi cung ứng ngày càng khắt khe hơn.
Đối với doanh nghiệp Việt Nam, đây không còn là câu chuyện “nên làm” mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để giữ thị trường xuất khẩu. Là một trong những doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu mắc ca lớn tại Đắk Lắk, Công ty Damaca Nguyên Phương cảm nhận rõ sức ép từ sự thay đổi này. Theo bà Nguyễn Thị Thu Phương, Giám đốc công ty, các tiêu chuẩn SPS (biện pháp an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật) trong Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện khu vực (RCEP) cùng những quy định kỹ thuật mới của nước nhập khẩu đang trở thành yếu tố sống còn đối với doanh nghiệp xuất khẩu nông sản. Không chỉ hiểu quy định, doanh nghiệp còn phải tổ chức lại toàn bộ quy trình sản xuất, lưu trữ hồ sơ, kiểm soát chất lượng và hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc để đáp ứng yêu cầu quốc tế. “Khó khăn hiện nay không chỉ biết quy định mà là triển khai đúng và đầy đủ trong thực tế. Doanh nghiệp rất cần được hướng dẫn cụ thể hơn về quy trình thực hiện, thủ tục và cơ chế hỗ trợ khi các quy định thay đổi”, bà Phương chia sẻ.
Áp lực càng lớn hơn khi Nghị định 280 về quản lý an toàn thực phẩm của Tổng cục Hải quan Trung Quốc sẽ có hiệu lực từ ngày 1/6. Đây được xem là thay đổi quan trọng đối với doanh nghiệp xuất khẩu nông sản sang thị trường tỷ dân. Theo quy định mới, doanh nghiệp phải tự đăng ký trên hệ thống CIFER sau khi được cơ quan có thẩm quyền cấp thư giới thiệu, thay vì được cơ quan quản lý hỗ trợ phần lớn thủ tục như trước đây. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phải tự chịu trách nhiệm về toàn bộ dữ liệu kê khai, hồ sơ pháp lý và tính chính xác của thông tin đăng ký.
Ông Huỳnh Phú, đại diện một doanh nghiệp thương mại nông sản cho biết: “Nhiều doanh nghiệp vẫn loay hoay trước các thủ tục chuyển tiếp. Doanh nghiệp đang thực hiện hồ sơ xin cấp mã số đóng gói theo quy trình cũ nên rất băn khoăn liệu sau ngày 1/6 có phải làm lại toàn bộ hay không. Chúng tôi cũng cần biết cơ quan nào sẽ trực tiếp hỗ trợ khi phát sinh vướng mắc trong quá trình thực hiện”.
Theo các chuyên gia, những băn khoăn này phản ánh thực tế rằng phần lớn doanh nghiệp nông sản Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn còn hạn chế về năng lực quản trị dữ liệu, chuẩn hóa hồ sơ và thích ứng với các quy trình số hóa trong thương mại quốc tế.
Truy xuất nguồn gốc trở thành “tấm vé thông hành”
Không chỉ Trung Quốc, nhiều thị trường lớn đều xem truy xuất nguồn gốc là tiêu chuẩn bắt buộc đối với hàng hóa nhập khẩu. Nếu trước đây, doanh nghiệp chỉ cần chứng minh chất lượng sản phẩm cuối cùng, thì nay đối tác yêu cầu toàn bộ quá trình sản xuất phải được ghi nhận đầy đủ, minh bạch và có khả năng kiểm chứng. Truy xuất nguồn gốc không đơn thuần là việc gắn mã QR trên bao bì sản phẩm. Cốt lõi của hệ thống này nằm ở dữ liệu xuyên suốt từ vùng nguyên liệu, quy trình canh tác, thu hoạch, chế biến cho đến phân phối. Chỉ một sai sót nhỏ trong dữ liệu cũng có thể khiến lô hàng bị trả về, chậm thông quan hoặc mất hợp đồng xuất khẩu.
Ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam (Bộ NN&MT) cho rằng, nút thắt lớn nhất không nằm ở mức độ phức tạp của quy định mà ở sự chủ động của doanh nghiệp. “Doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ các quy định và chuẩn hóa hồ sơ đồng bộ, từ thông tin kê khai, hình ảnh nhà xưởng đến dữ liệu sản xuất. Chỉ cần sai sót nhỏ cũng có thể khiến hồ sơ bị trả lại. Nhưng nếu chuẩn bị kỹ ngay từ đầu, doanh nghiệp hoàn toàn có thể đáp ứng tốt các yêu cầu mới”, ông Nam nhận định.
Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp và địa phương đã bắt đầu chuyển đổi để thích ứng với “luật chơi” mới. Trong lĩnh vực lúa gạo, Tập đoàn Lộc Trời đang xây dựng mô hình chuỗi giá trị khép kín từ vùng nguyên liệu đến xuất khẩu. Doanh nghiệp liên kết với nông dân, kiểm soát quy trình sản xuất và chuẩn hóa dữ liệu trong toàn bộ chuỗi cung ứng nhằm đáp ứng yêu cầu truy xuất từ các thị trường quốc tế. Sản phẩm na Chi Lăng (Lạng Sơn) đang được phát triển theo hướng sản xuất tập trung gắn với mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc. Việc chuẩn hóa quy trình canh tác và minh bạch thông tin giúp sản phẩm nâng cao giá trị thương hiệu, đồng thời tăng khả năng tiếp cận các thị trường xuất khẩu.
Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, việc đáp ứng các tiêu chuẩn SPS, kiểm soát chất lượng và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp nông sản Việt tránh bị cảnh báo hay trả hàng mà còn là cơ hội để tái cấu trúc ngành nông nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững hơn.
Khi người tiêu dùng toàn cầu ngày càng quan tâm đến tính minh bạch của sản phẩm, doanh nghiệp nào kiểm soát tốt dữ liệu, đảm bảo chất lượng và giữ được chữ tín trong chuỗi cung ứng sẽ có nhiều lợi thế hơn trong cuộc đua xuất khẩu. Những “hàng rào kỹ thuật” vì thế không chỉ là sức ép mà còn là động lực để nông sản Việt Nam nâng chuẩn, gia tăng giá trị và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường toàn cầu.
KHÁNH LINH
