Hệ lụy sâu rộng đối với tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội
Theo Cục Thống kê, dân số Việt Nam vẫn tiếp tục tăng trong các thập kỷ tới nhưng tốc độ tăng sẽ giảm dần và dự kiến đạt đỉnh vào khoảng năm 2059 theo phương án mức sinh trung bình, trước khi chuyển sang giai đoạn tăng chậm, ổn định hoặc suy giảm
Theo dự báo, thời kỳ cơ cấu dân số vàng của Việt Nam dự kiến kết thúc vào năm 2036, nhường chỗ cho giai đoạn dân số già và siêu già, với sự gia tăng nhanh của nhóm dân số cao tuổi. Như vậy, so với dự báo năm 2019, thời kỳ dân số vàng sẽ kết thúc sớm hơn 3 năm.
Kết quả dự báo cũng cho thấy, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, xuất hiện từ khoảng năm 2005 đã và đang để lại những hệ lụy rõ nét. Điều tra dân số giữa kỳ năm 2024 cho thấy số nam giới trong độ tuổi kết hôn hiện nhiều hơn nữ giới cùng nhóm tuổi khoảng 415,2 nghìn người. Tình trạng này tiếp tục gia tăng và đạt đỉnh vào năm 2049, khi Việt Nam được dự báo thiếu khoảng 1,3 triệu phụ nữ trong độ tuổi kết hôn. Sự thiếu hụt phụ nữ trong độ tuổi kết hôn có thể làm gia tăng tính dễ tổn thương của một bộ phận phụ nữ trong xã hội, đặc biệt là nguy cơ bị bạo lực, bóc lột tình dục và buôn bán người, trong bối cảnh cạnh tranh tìm kiếm bạn đời của nam giới ngày càng gay gắt.
Theo các chuyên gia, việc thời kỳ dân số vàng khép lại vào năm 2036 kéo theo hàng loạt hệ lụy sâu rộng đối với tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội. Trước hết, sự thu hẹp nhanh của lực lượng lao động sẽ làm giảm dư địa tăng trưởng trong dài hạn. Khi số người trong độ tuổi lao động giảm, nền kinh tế khó duy trì tốc độ tăng trưởng cao nếu không có sự bứt phá mạnh mẽ về năng suất lao động và đổi mới công nghệ.
Cùng với đó, quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh sẽ tạo áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội. Chi phí cho y tế, bảo hiểm xã hội và chăm sóc người cao tuổi tăng mạnh, trong khi số người đóng góp cho các quỹ này lại giảm tương đối. Nguy cơ mất cân đối tài chính của các quỹ an sinh, đặc biệt là bảo hiểm xã hội, trở nên rõ nét hơn trong bối cảnh mức sinh thấp kéo dài.
Già hóa dân số cũng làm thay đổi cấu trúc tiêu dùng và nhu cầu xã hội. Nhu cầu về giáo dục, nhà ở cho người trẻ có xu hướng giảm, trong khi nhu cầu về y tế, chăm sóc dài hạn và dịch vụ cho người cao tuổi tăng nhanh. Nếu hệ thống dịch vụ không kịp thích ứng, chất lượng cuộc sống của người cao tuổi có nguy cơ suy giảm, đồng thời tạo thêm gánh nặng cho gia đình và xã hội.
Một hệ lụy khác là nguy cơ thiếu hụt lao động trong nhiều ngành kinh tế, đặc biệt là các lĩnh vực sử dụng nhiều lao động hoặc đòi hỏi sức khỏe thể chất. Khi lực lượng lao động trẻ giảm, chi phí lao động có thể tăng, làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp và của cả nền kinh tế. Trong khi đó, năng lực tiếp nhận lao động nhập cư của Việt Nam còn hạn chế, khiến khả năng bù đắp thiếu hụt nhân lực không cao.
Việt Nam đang đứng trước nguy cơ già hóa dân số khi chưa kịp tích lũy đủ nguồn lực kinh tế. Năng suất lao động còn thấp, chất lượng nguồn nhân lực chưa cao khiến thế hệ lao động trẻ khó tạo ra đủ của cải để “nuôi” một xã hội đang già đi nhanh chóng.
Tận dụng cơ cấu dân số vàng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và chuẩn bị cho giai đoạn già hóa
Bà Nguyễn Thị Ngọc, Phó cục trưởng Cục Thống kê cho rằng, trong thập kỷ tới, việc tận dụng hiệu quả lợi thế cơ cấu dân số vàng có ý nghĩa quyết định đối với tăng trưởng kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia, đồng thời, vừa là bước chuẩn bị quan trọng cho giai đoạn già hóa nhanh trong các thập kỷ tới.
Bà Ngọc nhấn mạnh rằng cần ưu tiên đầu tư mạnh mẽ vào phát triển kỹ năng cho lực lượng lao động, nhất là kỹ năng số, kỹ năng nghề và năng lực thích ứng công nghệ. Cùng với đó, cần cải thiện điều kiện việc làm và phát triển môi trường lao động an toàn, linh hoạt giúp giữ chân và phát huy tối đa lực lượng lao động trẻ, tăng sức chống chịu của nền kinh tế.
Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần sớm xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng, bền vững để thích ứng với giai đoạn dân số già đang đến gần. Việc mở rộng các dịch vụ chăm sóc dài hạn, phát triển các mô hình chăm sóc tại nhà và chăm sóc dựa vào cộng đồng sẽ góp phần giảm áp lực cho gia đình và hệ thống y tế...
Ông Matt Jackson, Trưởng Đại diện Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng một “nền kinh tế chăm sóc” phù hợp, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của nhóm dân số cao tuổi. Điều này không chỉ bao gồm hệ thống y tế và chăm sóc dài hạn, mà còn là các dịch vụ xã hội, hạ tầng và nguồn nhân lực chuyên biệt phục vụ người già.
Ở góc độ chính sách, vị chuyên gia này đánh giá Việt Nam đang có những bước đi tích cực. Việc thay đổi tư duy từ kiểm soát mức sinh sang hỗ trợ cá nhân và gia đình đạt được số con mong muốn thể hiện rõ trong định hướng xây dựng Pháp lệnh Dân số mới. Theo đó, quyền tự do của cá nhân và cặp vợ chồng trong việc quyết định số con và khoảng cách giữa các lần sinh được nhấn mạnh, thay thế cho chính sách giới hạn hai con trước đây.
Về dài hạn, chiến lược phát triển nhà ở xã hội cũng được xem là một trụ cột quan trọng trong ứng phó với thách thức nhân khẩu học.
“Việt Nam đang từng bước chuyển sang cách tiếp cận chủ động và toàn diện hơn trong chính sách dân số, hướng tới một xã hội nơi quyền sinh sản được tôn trọng, gia đình được hỗ trợ đầy đủ và người cao tuổi được chăm sóc tốt hơn trong bối cảnh già hóa nhanh”, Trưởng Đại diện Quỹ Dân số Liên hợp quốc khẳng định.
Duy Anh
