“Pho sử sống” giữa lòng Mường Bi
Người Mường luôn tự hào với cách ví von nếu “không có mo thì không có người Mường”. Người Mường sử dụng Mo để thực hành nghi lễ trong đời sống như: Tết Nguyên đán, lễ Thanh minh tảo mộ, lễ cưới, lễ tế thành hoàng, khuống mùa, lễ rửa lá lúa, lễ cơm mới, lễ cầu quàng; lễ mụ sinh, lễ vía hộp, lễ vía mạnh, lễ vía khang, lễ vía gầy, lễ mụ thố, lễ mụ thảy; cúng ma nhà, cúng ma rừng, cúng ma chài, cúng ma đống, cúng khồng trăm, cúng qua đêm ngoài đồng, cúng khồng tập; tang lễ.
Trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị độc đáo của Mo Mường, gần 40 năm qua, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Văn Lựng, thầy mo ở thôn Mường Lầm (xã Mường Bi, tỉnh Phú Thọ) vẫn lặng lẽ, bền bỉ gìn giữ và trao truyền di sản quý báu ấy cho thế hệ sau. Được sinh ra trong dòng họ có 7 đời làm mo tại thôn Mường Lầm, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Văn Lựng đến với nghiệp tổ như một sự tiếp nối tự nhiên. Ông từng đi bộ đội, còn anh em trong nhà tham gia nhiều công việc xã hội khác. Nhưng “tổ tiên” đã chọn ông làm người kế nghiệp nghề mo tổ truyền. Năm 25 tuổi ông chính thức học nghề, 27 tuổi bắt đầu hành nghề, sau đó xung phong đi bộ đội. Mãi đến năm 32 tuổi ông xuất ngũ về quê hương tiếp tục làm nghề mo.
Nghệ nhân Bùi Văn Lựng chia sẻ, người Mường từ buổi khai dòng tạo tộc vốn không có chữ viết. Trải qua bao biến thiên lịch sử, chiến tranh và cả những xáo trộn của đời sống, họ vẫn giữ được nền văn hóa phong phú, đặc sắc, truyền từ đời này sang đời khác bằng trí nhớ, bằng lời kể, bằng diễn xướng. Chính vì vậy, ở mỗi bản mường, mỗi vùng mường đều có những người gìn giữ “linh hồn”. Vai trò của ông mo gắn liền với vòng đời của con người. Từ khi sinh ra cất tiếng khóc chào đời, ông mo cầu cho trẻ hay ăn chóng lớn. Đến tuổi già sức cạn, mo làm lễ kéo si mong cho sức khỏe, minh mẫn sống lâu cho con cháu được nhờ. Khi nhắm mắt xuôi tay về với Mường trời, mo đóng vai trò là đại diện cho người chết tiễn hồn ma sang thế giới bên kia. “Cái gì có trong người Mường đều có trong Mo Mường”. Mo Mường là một sáng tạo vĩ đại của người Mường.
Nhiều năm nay, ông Lựng đảm nhiệm vai trò chủ tế tại Lễ hội Khai hạ Mường Bi, lễ hội lớn nhất trong năm của cộng đồng, còn gọi là lễ xuống đồng, mở cửa rừng. Trong không gian linh thiêng ấy, tiếng mo vang vọng giữa núi đồi như sợi dây nối liền truyền thuyết xưa với đời sống hôm nay. Qua lời diễn xướng của ông, những sử thi như: “Đẻ đất, đẻ nước” hay các truyện thơ cổ Út Lót - Hồ Liêu, Nàng Nga - Hai Mối… sống dậy giữa đời thường. Ông không chỉ thuộc hàng nghìn câu mo mà còn hiểu sâu sắc tầng ý nghĩa văn hóa ẩn chứa trong từng nghi lễ. Với bà con trong vùng, ông là “pho sử sống” của Mường Bi, người lưu giữ ký ức cộng đồng bằng trí nhớ, bằng giọng đọc và bằng cả tâm huyết.
Không dừng lại ở việc thực hành nghi lễ, ông còn dành nhiều tâm sức cho công tác truyền dạy. Ông kiên trì hướng dẫn lớp trẻ từng câu mo, từng nhịp ngắt, cách cầm quạt, cách bước đi trong không gian tế lễ. Với ông, bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở việc biểu diễn mà phải gắn với trao truyền bền bỉ. Nếu không có thế hệ kế tục, những câu mo sẽ dần rơi vào quên lãng giữa guồng quay hiện đại…
Mang Mo Mường ra thế giới
Không chỉ là người giữ hồn cốt trong không gian bản mường, Nghệ nhân Ưu tú, thầy mo Bùi Văn Lựng còn là người đầu tiên mang Mo Mường ra nước ngoài, diễn xướng tại Sommelo, Phần Lan. Những áng mo cổ từng vang bên bếp lửa xứ Mường đã cất lên giữa không gian văn hóa châu Âu, gây ấn tượng mạnh mẽ cho bạn bè quốc tế.
Đến nay, Mo Mường đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và đang trong quy trình trình hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh trên danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Bộ VH-TT&DL cùng Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam đã hoàn tất thủ tục quốc gia và Chính phủ đồng ý gửi hồ sơ tới UNESCO để xem xét và ghi danh. Và ông Bùi Văn Lựng cũng là một trong những người đầu tiên của tỉnh Phú Thọ được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú ở loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng.
Giữa nhịp sống hiện đại, người thầy mo già vẫn lặng lẽ như gốc cây cổ thụ bám rễ vào đất Mường Bi. Ông không chỉ gìn giữ những bài mo, những áng sử thi mà còn trao truyền mạch nguồn ký ức cho thế hệ sau. Với người Mường, ông là nhịp cầu nối quá khứ với hôm nay, là “pho sử sống” để hồn cốt Mường Bi không phai nhạt giữa dòng chảy hiện đại, nhắc nhở mỗi người luôn nhớ về cội nguồn và giá trị văn hóa của chính mình.
Nguyệt Hà
