Bài toán đặt ra không phải là tách trẻ khỏi thế giới số mà làm sao giúp trẻ đủ năng lực để sống an toàn trong đó.
Mạng xã hội làm gia tăng áp lực, lo âu và sự cô đơn ở trẻ
PGS, TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, trẻ em hiện lớn lên đồng thời trong thế giới thực và thế giới số. Vì vậy, yêu cầu quan trọng là cả hai môi trường đều phải an toàn để trẻ có thể phát triển và tự bảo vệ trước những rủi ro.
Theo số liệu được dẫn từ Tổ chức Y tế thế giới, 3,68% học sinh THCS luôn cảm thấy cô đơn và 5,92% thường xuyên có cảm giác này. Ở bậc THPT, tỷ lệ tương ứng tăng lên 6,16% và 10,14%. Ngoài ra, 4,94% học sinh thường xuyên cảm thấy lo âu. Mạng xã hội có thể làm trầm trọng thêm những vấn đề này khi trẻ dành quá nhiều thời gian cho không gian trực tuyến. Việc liên tục tiếp nhận thông tin, chuyển đổi giữa các nội dung và phụ thuộc vào tương tác trên mạng có thể ảnh hưởng tới khả năng tập trung, giấc ngủ, hoạt động thể chất cũng như các mối quan hệ trực tiếp.
Bà Nguyễn Thị Nhung, Phó Vụ trưởng Vụ Học sinh, Sinh viên (Bộ GD&ĐT) cảnh báo, các nền tảng mạng xã hội có thể kéo theo những tác động như giảm khả năng tập trung trong học tập, rối loạn giấc ngủ, giảm hoạt động thể lực, rối loạn hành vi ăn uống, lo âu, trầm cảm, đồng thời làm gia tăng nguy cơ bạo lực và lừa đảo trên môi trường mạng. Đáng chú ý, khả năng hỗ trợ sức khỏe tâm thần trong trường học hiện vẫn còn hạn chế. Đội ngũ nhân viên y tế trường học chuyên trách mới đạt khoảng 50,7%, trong đó chỉ khoảng 30% có chuyên môn y tế. Nhân sự tư vấn tâm lý phần lớn vẫn là bán chuyên trách hoặc kiêm nhiệm, trong khi khoảng 5% cơ sở giáo dục phổ thông chưa có giáo viên chuyên trách tư vấn tâm lý. Khoảng trống này khiến không ít học sinh dù gặp khó khăn về tâm lý nhưng chưa biết tìm đến đâu để được hỗ trợ. Tâm lý e ngại bị gắn nhãn cũng có thể khiến các em lựa chọn im lặng, tiếp tục chịu đựng áp lực trong thời gian dài.
Một thử nghiệm nhỏ với 43 người từ 15 đến 30 tuổi, trong đó có học sinh THPT, sinh viên và người mới tốt nghiệp, phần nào cho thấy mức độ gắn bó của người trẻ với mạng xã hội. Những người tham gia được yêu cầu không sử dụng Facebook và TikTok trong 54 giờ. Sang ngày thứ hai, số người vi phạm cam kết tăng mạnh, nhiều trường hợp quay lại mạng xã hội chỉ sau 1 đến 30 phút vì thói quen hoặc phản xạ. Nhóm nghiên cứu lưu ý đây chỉ là thử nghiệm quy mô nhỏ, không thể đại diện cho toàn bộ thanh thiếu niên. Tuy nhiên, kết quả cho thấy mạng xã hội đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống hàng ngày của nhiều người trẻ.
Cần trang bị “sức đề kháng số” cho trẻ
Trước những rủi ro ngày càng rõ, phản ứng đầu tiên thường là hạn chế hoặc cấm trẻ tiếp cận mạng xã hội. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, cách tiếp cận này khó giải quyết tận gốc vấn đề. Bởi mạng xã hội cũng là một phần của đời sống hiện đại. Nếu bị tách hoàn toàn khỏi môi trường số, trẻ có thể mất đi cơ hội tiếp cận thông tin, học tập, kết nối và phát triển kỹ năng. Quan trọng hơn, việc cấm đoán tuyệt đối không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ biết cách xử lý những rủi ro khi các em bước vào không gian mạng.
Theo các chuyên gia, trách nhiệm bảo vệ trẻ trên môi trường số cần được chia sẻ nhưng Nhà nước và các doanh nghiệp công nghệ phải giữ vai trò nòng cốt. Các nền tảng số cần được thiết kế theo hướng an toàn cho trẻ ngay từ đầu, thay vì chỉ xử lý hậu quả khi rủi ro đã xảy ra. Tại Việt Nam, yêu cầu này đang được đặt trong nhiều chương trình, chính sách. Quyết định số 468 phê duyệt Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030 cùng Quyết định số 973 phê duyệt Chương trình sức khỏe học đường giai đoạn 2026 - 2035 cho thấy, vấn đề an toàn và sức khỏe của trẻ trong môi trường số ngày càng được quan tâm. Dự thảo sửa đổi Nghị định 147 cũng đề xuất không cho phép trẻ dưới 16 tuổi tự mở tài khoản mạng xã hội.
Bên cạnh chính sách quản lý, nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng ứng phó với bắt nạt và bạo lực trên mạng; phát triển hoạt động tư vấn tâm lý và xây dựng môi trường học đường thân thiện. Gia đình cũng cần chuyển từ cách kiểm soát đơn thuần sang đồng hành, hướng dẫn trẻ nhận diện nội dung độc hại, biết bảo vệ thông tin cá nhân và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp vấn đề.
PGS, TS Trần Thành Nam nhấn mạnh, trẻ cần được trang bị khả năng nhận diện và ứng phó với rủi ro thay vì chỉ được yêu cầu tránh xa mạng xã hội. Khi trẻ có đủ kiến thức, kỹ năng và sự hỗ trợ, không gian số có thể trở thành môi trường phục vụ học tập, sáng tạo và kết nối thay vì nguồn gây tổn thương. Mục tiêu cuối cùng vì thế không phải đẩy trẻ ra khỏi thế giới số mà xây dựng một môi trường đủ an toàn để các em có thể tham gia, phát triển và tự bảo vệ. Muốn vậy, chính sách, nhà trường, gia đình và doanh nghiệp công nghệ cần cùng chịu trách nhiệm, trong đó sức khỏe tâm thần và quyền lợi tốt nhất của trẻ phải được đặt ở vị trí trung tâm.
KHÁNH VÂN
