Cụ bà Honda Tamiko (93 tuổi) làm việc mỗi ngày với vai trò lao công tại chi nhánh cửa hàng ăn nhanh McDonald's ở Kumamoto, miền nam Nhật Bản. Bà cho biết lương hưu đủ sống nhưng vẫn tiếp tục đi làm vì cho rằng "chúng ta phải vận động càng nhiều càng tốt".
Bà là người lớn tuổi nhất trong khoảng 220.000 nhân viên của McDonald’s tại Nhật Bản, tuy nhiên không phải ngoại lệ mà là dấu hiệu của một xu hướng.
Khi con người sống lâu hơn, họ cũng khỏe mạnh lâu hơn và làm việc lâu hơn. Nhật Bản và Hàn Quốc, hai quốc gia Đông Á có dân số già hóa nhanh nhất, đang đi đầu trong xu hướng này.
Gần 40% người Hàn Quốc và hơn 25% người Nhật trên 65 tuổi vẫn đi làm, mức cao nhất trong Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), tổ chức gồm chủ yếu các nước giàu. Tuy nhiên, thị trường lao động và hệ thống xã hội ở các nước Đông Á lại đang gặp những thách thức nhất định trong việc tận dụng những người còn khả năng làm việc.
Nhiều người ở cả Nhật Bản và Hàn Quốc tiếp tục làm việc vì nhu cầu tài chính. Hơn một nửa số người cao tuổi đi làm ở Nhật Bản nói rằng làm việc để kiếm thu nhập.
Áp lực tài chính còn lớn hơn ở Hàn Quốc, nơi hệ thống lương hưu không theo kịp tốc độ phát triển nhanh sau chiến tranh Triều Tiên, khiến nhiều thế hệ không được hỗ trợ đầy đủ. Gần 40% người Hàn Quốc trên 65 tuổi rơi vào cảnh nghèo, mức cao nhất trong OECD.
Tuy nhiên, tiền bạc chỉ là một phần. Nhiều người muốn tiếp tục làm việc vì nhiều lý do khác.
“Có những giá trị vô hạn không thể đo bằng tiền”, bà Kim Mi-gon từ Viện Phát triển Lực lượng Lao động Người cao tuổi Hàn Quốc - tổ chức nghiên cứu trực thuộc chính phủ cho biết.
Việc tiếp tục làm việc giúp hạn chế vấn đề sức khỏe và tránh cô đơn. “Ở tuổi này, nếu ở nhà, bạn sẽ suy sụp cả về tinh thần lẫn thể chất”, bà Honda nói. Bà thuộc nhóm nhân viên trên 60 tuổi của McDonald’s Nhật Bản. “Gia đình bảo tôi nghỉ việc nhưng tôi biết nếu ở nhà, sẽ trở thành gánh nặng và cuối cùng phải vào viện dưỡng lão”, bà nhấn mạnh.
Nhật Bản có hơn 1.300 “trung tâm nguồn nhân lực bạc”, giúp kết nối những người từ 60 tuổi trở lên với cơ hội việc làm. Ảnh: Reuters
Trên khắp Đông Á, các nghiên cứu cho thấy người cao tuổi tiếp tục làm việc thường ít bị yếu đi và ít có triệu chứng trầm cảm hơn.
Ông Ro Ick-kyun, 60 tuổi ở Hanam gần Seoul, đã làm nhiều công việc khác nhau sau khi nghỉ hưu khỏi vị trí lãnh đạo doanh nghiệp. “Vợ nói khi tôi đi làm, trông tôi trẻ hơn và tràn đầy năng lượng hơn”, ông cười.
Một số công ty đang nỗ lực tận dụng lao động lớn tuổi. Tư vấn về lựa chọn nghề nghiệp giai đoạn tuổi già đã trở nên phổ biến tại các tập đoàn lớn ở Nhật Bản, theo ông Kashitani Yasutaka của Viện Nghiên cứu Mitsubishi. Các công ty điều chỉnh vai trò và trách nhiệm để phù hợp với người lớn tuổi. Chủ một xưởng sửa ô tô ở Kashiwazaki cho biết do thiếu lao động trẻ, ông phải tận dụng tốt hơn đội ngũ hiện có.
Tuy vậy, nhiều người muốn tiếp tục làm việc vẫn đối mặt với rào cản lớn và lựa chọn không hấp dẫn. Hệ thống lương và thăng tiến dựa trên thâm niên vẫn phổ biến, khiến việc giữ lại lao động lớn tuổi với hợp đồng toàn thời gian trở nên tốn kém.
Vì vậy, nhiều công ty tuyển lại họ sau khi nghỉ hưu chính thức bằng hợp đồng tạm thời với lương và trách nhiệm thấp hơn. Những người tìm việc mới cũng gặp khó khăn, đặc biệt do phân biệt đối xử theo tuổi tác.
Một số người mở doanh nghiệp nhỏ, số khác làm việc tạm thời như lao công, chăm sóc hoặc bảo vệ. “Có sự lệch pha lớn: Nguồn cung lao động văn phòng nhiều nhưng nhu cầu lại là lao động có kỹ năng đơn giản. Kỹ năng tích lũy của người lớn tuổi không hẳn phù hợp với nhu cầu", bà Kitao Sagiri từ Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia ở Tokyo nhận xét.
Những người khó tìm việc có thể nhờ đến các chương trình và cơ quan hỗ trợ. Chính phủ Hàn Quốc hỗ trợ hơn 1 triệu việc làm bán thời gian cho người cao tuổi như một dạng chính sách phúc lợi.
Quỹ Seoul 50Plus giúp những người sắp nghỉ hưu lập kế hoạch cho sự nghiệp thứ hai. Tại một cơ sở ở phía đông Seoul, người tìm việc lớn tuổi có thể được tư vấn hoàn thiện hồ sơ hoặc đào tạo về AI.
Nhật Bản có hơn 1.300 “trung tâm nguồn nhân lực bạc”, giúp kết nối người trên 60 tuổi với việc làm như chăm sóc người già hơn hoặc dọn dẹp mộ phần. Các nhà hoạch định chính sách muốn thúc đẩy xu hướng này. Việc kéo dài thời gian làm việc giúp bù đắp sự suy giảm dân số trẻ và giảm chi phí y tế, chăm sóc.
Từ năm 2006, Nhật Bản khuyến khích doanh nghiệp tạo việc làm đến 65 tuổi; từ năm 2021, khuyến khích kéo dài đến 70 tuổi. Năm 2013, Hàn Quốc nâng tuổi nghỉ hưu từ 59 lên 60. Tuy nhiên, điều đó chưa giải quyết câu hỏi cốt lõi: Người lớn tuổi nên làm công việc gì.
Để tận dụng tối đa người còn khả năng lao động và hỗ trợ người không thể, chính phủ cần tái thiết kế sâu rộng hệ thống xã hội và cách tuyển dụng. Với người lao động lớn tuổi, điều đó cũng đồng nghĩa với việc phải xem giai đoạn cuối sự nghiệp giống như sự khởi đầu mới.
Ông Murazeki Fumio, người đứng đầu công ty việc làm tạm thời Koureisha dành cho người cao tuổi tại Nhật khuyến khích nhân viên mới từ bỏ sự gắn bó với vai trò cũ: “Tôi luôn nói với mọi người: Sau 65 tuổi, hãy tiếp cận công việc như một nhân viên mới, với tâm thế bắt đầu lại từ đầu”.
ĐỨC HOÀNG (theo Straits Times)
